loading...
Νικόλαος Πετρίδης, Ζωγράφος εκ Λάρνακας - το άγνωστο αγιογραφικό του έργοΒασίλης Βασιλείου, Θεολόγος
Εικ. 11 Ιησούς ένθρονος, ναός Αρχαγγέλου Μιχαήλ Κίτι, 1885.

Βασίλης Βασιλείου, Θεολόγος – Καθηγητής Συμβουλευτικής και Επαγγελματικής Αγωγής

'Eνας παραγωγικότατος αγιογράφος του δεύτερου μισού του 19ου αι. ήταν και ο Νικόλαος Πετρίδης από τη Λάρνακα. Ο αγιογράφος αυτός έχει να επιδείξει πολλά και αξιόλογα έργα, τόσο στην επαρχία καταγωγής του, όσο και σε άλλες επαρχίες του νησιού.

Δεν γνωρίζουμε καθόλου βιογραφικά στοιχεία για τον συγκεκριμένο αγιογράφο παρά μόνο μπορούμε να ιχνηλατήσουμε τη ζωγραφική και καλλιτεχνική του πορεία μέσα από τα έργα που έχει αφήσει σε ναούς της Κύπρου. Με βάση τα χρονολογημένα έργα του, η γέννησή του πρέπει να τοποθετείται γύρω στην δεκαετία του 1830-1840.

Η εκκλησιαστική ζωγραφική/τέχνη στην Κύπρο ήδη από τα μέσα του 19ου αι. δέχεται αλλαγές  με την εισαγωγή νέων δυτικών προτύπων. Το ρεύμα της τέχνης του Ιωάννη Κορνάρου που επηρέασε τόσο πολύ τους αγιογράφους στο νησί αρχίζει και αυτό σιγά - σιγά να φθίνει.

Η τέχνη του Κορνάρου χαρακτηρίζεται για τα εύσαρκα στρογγυλεμένα πρόσωπα, τη «γλυκερή» έκφραση, τα έντονα χρώματα, τα μπαρόκ και ροκοκό διακοσμητικά σχέδια κ.ά. Ο Κορνάρος άφησε στην Κύπρο μαθητές, οι οποίοι αναπαρήγαν τα τεχνοτροπικά και εικονογραφικά του πρότυπα, με περισσότερο «λαϊκό» και σχηματοποιημένο τρόπο, επιτείνοντας τα εύσαρκα και γραμμικά χαρακτηριστικά[1].

Το καλλιτεχνικό αυτό ρεύμα δεν βρίσκει πάντοτε ισάξιους μιμητές του με αποτέλεσμα να αντιγράφεται με λιγότερη ζωντάνια και ευρηματικότητα. Ένας αρκετά καλός αγιογράφος που ακολουθεί το καλλιτεχνικό αυτό ρεύμα είναι και ο Νικόλαος Πετρίδης, που όπως θα δούμε παρακάτω πέραν από την κατασκευή φορητών εικόνων επιδίδεται και στη επιχρύσωση και φιλοτέχνηση πολλών εικονοστασίων, ξυλόγλυπτων προσκυνηταρίων και αμβώνων.

α. Η αγιογραφική του δράση και δημιουργία - Φορητές εικόνες και Τέμπλα.

Η πλούσια ζωγραφική του δραστηριότητα εντοπίζεται σε ναούς στη πόλη και στα περίχωρα της Λάρνακας από τα μέσα μέχρι και το τέλος του 19ου αι.

Το έτος 1866 ζωγραφίζει για τον ναό του αγίου Γεωργίου στην κοινότητα Παραλιμνίου μία εικόνα της Υπεραγίας Θεοτόκου[2] η οποία φέρει την επιγραφή: «ΑΩΞ5 1866/ ΓΕΓΟΝΕΝΗ ΠΑΡΟΥΣΑ ΕΙΚΩΝ ΔΙ ΕΞΩ/ΔΩΝ ΤΟΥ ΑΙΔΕΣΙΜΩΤΑΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ ΓΕΩΡΓΙΟΥ/ ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ ΜΕΤΑ ΤΗΣ ΠΡΕΣΒΥΤΕΡΑΣ/  Κ(ΑΙ) ΤΕΚΝΩΝ/ χειρ Νικολάου Πετρίδη». Έργον επίσης, του ίδιου ζωγράφου είναι και η φιλοτέχνηση του τέμπλου,[3] το οποίο φέρει την εξής επιγραφή σε θωράκιο κάτω από την εικόνα της Θεοτόκου:  «ΑΩΟΓ (1873) ΕΠΙ ΜΑΚΑΡΙΩΤΑΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ Κ(ΥΡΙ)ΟΥ /ΣΩΦΡΟΝΙΟΥ ΤΗ ΣΥΝΔΡΟΜΗ/ ΤΩΝ ΧΡΙΣΤΙΑΝΩΝ, ΕΧΡΥΣΩΘΗ ΤΩ/ ΠΑΡΟΝ ΤΕΜΠΛΟΣ ΔΙΑ/ ΠΡΩΤΡΟΠΗΣ ΠΑΠΑΓΕΩΡ/ΓΙΟΥ ΟΙΚΟΝΟΜΟΥ 1873/ ΜΑΙΟΥ 26 ΝΙΚΟΛΑΟΥ/ ΠΕΤΡΙΔΙ/ ΖΩΓΡΑΦΟΥ/ ΧΕΙΡ». Σε προσκυνητάρι στο νότιο τοίχο του ναού βρίσκεται ακόμα ένα δικό του έργο, η εικόνα του αγίου Γεωργίου[4] παρόμοιας τεχνοτροπίας με την επιγραφή: ΕΠΙ ΕΠΙΤΡΟΠΗΣ ΑΝΤΩΝΙΟΥ 1866.                                                                                   

Img 3433

Εικ 1. Παναγία Ένθρονη, ναός Παναγίας Δερύνεια 1875.

Ένα ακόμη αξιόλογο έργο διασώζεται στο ναό της Παναγίας στην Δερύνεια (εικ. 1). Εκεί βρίσκεται μια εικόνα της Παναγίας ένθρονης[5] με την ονομαστική επιγραφή: ΜΗΤΗΡ ΘΕΟΥ/ Η ΠΑΝΤΑΝΑΣΣΑ. Στο κάτω μέρος υπάρχει αφιερωματική επιγραφή: ΜΝΗΣΘΗΤΙ/ ΔΕΣΠΟΙΝΑ ΤΟΥ ΔΥΟ(Λ)ΟΥ ΣΟΥ/ ΠΡΟΚΟΠΙΟΥ ΠΡΟΣ(ΚΥΝΗΤΟΥ)/ ΥΙΟΥ Χ(ΑΤΖΗ) ΛΟΙΖΟΥ.

Img 3432

Εικ 2. Ο ΆρχωνΜιχαήλ, ναός Αρχαγγέλου Μιχαήλ, Φρέναρος, 1875.

 

[1] Γραίκος, Νικόλαος (2011). Ακαδημαϊκές τάσεις της εκκλησιαστικής ζωγραφικής στην Ελλάδα κατά τον 19ο αιώνα. Πολιτισμικά και εικονογραφικά ζητήματα. Δημοσιευμένη Διδακτορική Διατριβή. Θεσσαλονίκη· Γραίκος, Νικόλαος (2019) σελ. 555.

[2]  Σοφοκλέους, Παραλίμνι, Ο ναός του Αγίου Γεωργίου, Λευκωσία, 2009, σελ. 70,73,77.

[3] Σοφοκλέους, ο.π.  σ. 77.

[4] Σοφοκλέους, ο.π.  σ. 80,81.

[5] Παρόμοιο έργο της σχολής Κορνάρου βλέπε, στο Σοφοκλέους, «O ζωγράφος Iωάννης Kορνάρος και η σχολή του», Αρχαιολογία 25, (1987)σελ. 64-70, ιδίως σελ. 68.

Στη μέση η υπογραφή του: Χειρ Νικολάου Π. Ζωγράφου 1875. Στην εικόνα αυτή χαρακτηριστική είναι η απεικόνιση του κάμπου ως απομίμηση δαπέδου με πλακάκια  λευκού χρώματος που στο κέντρο τους διακοσμείται με κόκκινο και πράσινο χρώμα εναλλάξ. Το ίδιο ακριβώς με την εικόνα του ένθρονου Χριστού στο ναό της Παναγίας Καθολικής στο Πελένδρι. Το ίδιο έτος στο ναό του Αρχαγγέλου Μιχαήλ στο Φρεναρος (νέος ναός) αγιογραφεί  μια εικόνα του Αρχαγγέλου Μιχαήλ (εικ. 2) πανομοιότυπη με αυτή που ζωγράφισε για το ναό της Αγίας. Μαρίνας στη Γιαλούσα. Η εικόνα έχει διαστάσεις 114 x 86 εκ. και στο κάτω μερος φέρει την επιγραφή: 1875/ επί της επιτρωπής/ Γεωργίου και Γιασουμή/ χείρ Νικολάου Πετρίδη. Η εικόνα είναι διακοσμημένη περιμετρικά με μπαρόκ χρυσή ταινία με φυτικό μοτίβο.

Σ’ αυτόν επίσης, ανήκουν τρείς εικόνες στον ναό του Αρχαγγέλου Μιχαήλ στην κοινότητα της Ορόκλινης. Δύο από αυτές είναι εικόνες του Άρχαγγέλου Μιχαήλ και μία του προφήτη Ηλία. Επίσης,  στον χρωστήρα του ανήκει και ο καλλωπισμός του ναού όπως μαρτυρεί μία επιγραφή στο τέμπλο του ναού αυτού. Η επιγραφή έχει ως εξής: «Τω 1867 έτει σωτηρίω δια συνδρομής πάντων των ευσεβών χριστιανών της κώμης ταύτης εκαλλοπίσθη ο ναός ούτος δια μνιμόσινο αυτών επί την επιτροπήν Χαρίτωνος ιερομονάχου προσκυνητού Σαλούστη προσκυνητού δια χειρός Νικολάου Πετρίδη.»

Έργον επίσης, του Νικόλαου Π. Ζωγράφου, είναι ακόμα, μια μεγάλη και θαυμάσια βιογραφική εικόνα του Μεγαλομάρτυρος αγίου Γεωργίου του Τροπαιοφόρου (εικ. 3). Η εικόνα είναι έργο του 1893 και βρίσκεται στον παλαιό ναό του Αγίου Γεωργίου Παραλιμνίου, πλησίον του Μητροπολιτικού ναού. Ο Άγιος αναπαρίσταται έφιππος να σκοτώνει τον δράκοντα και περιμετρικά εικονίζονται δεκαπέντε σκηνές από τη ζωή και το μαρτύριο του αγίου. Στο κάτω μέρος μέσα σε πράσινο κάμπο αναγράφεται εξαίρετο 15σύλλαβο ποίημα το οποίο έχει ως εξής:   

Img 3434

                                                                                   Εικ. 3. Άγιος  Γεώργιος, ναός αγ. Γεωργίου Παραλίμνι 1893.                                                                                                

«ΧΑΙΡΕ ΠΙΣΤΩΝ ΤΟ ΣΤΗΡΙΓΜΑ ΔΟΞΑ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ/ ΜΕΓΑΛΟΜΑΡΤΥΣ ΤΟΥ ΧΡΙΣΤΟΥ ΣΤΗΡΙΓΜΑ ΕΥΣΕΒΕΙΑΣ/ ΧΑΙΡΕ ΓΕΩΡΓΙΕ ΧΡΙΣΤΟΥ ΔΟΥΛΕ  Κ(ΑΙ) ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ/ ΤΩΝ ΟΡΘΟΔΟΞΩΝ ΚΑΥΧΗΜΑ  ΠΤΩΧΩΝ ΠΑΡΑΜΥΘΙΑ/ ΧΑΙΡΕ ΠΑΤΗΣΑΣ ΤΥΡΑΝΝΟΝ  ΑΡΧΑΙΟΝ ΠΤΕΡΙΣΤΗΡΑ/ ΤΗΝ ΔΕ ΨΥΧΗΝ ΡΥΣΑΜΕΝΟΣ ΚΤΕΙΝΑΣ ΒΕΛΙΑΡ ΘΗΡΑ/  ΧΑΙΡΕ ΘΑΥΜΑΤΩΝ Η ΠΗΓΗ ΑΥΧΕΝΑ ΚΛΙΝΑΣ ΞΙΦΕΙ/ ΠΑΡΑ ΘΕΟΥ ΔΟΥΝΑΙ ΗΜΙΝ ΑΜΑΡΤΗΜΑΤΩΝ ΛΥΣΙΝ»

ΕΠΙ ΣΩΦΡΟΝΙΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ/ ΕΓΕΝΕΤΟ Η ΠΑΡΟΥΣΑ ΕΙΚΩΝ ΔΑΠΑΝΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ/  Έργον Νικολάου Π. Ζωγράφου 1893[1].

[1] Την επιγραφή αποτυπώνει και ο Χ. Πατσίδης σε αδημοσίευτη μελέτη το 1951 με τίτλο «ΚΥΠΡΙΟΙ ΕΙΚΟΝΟΓΡΑΦΟΙ ΙΣΤ, ΙΖ, ΙΗ, ΙΘ Αιώνος».

Ο Νικόλαος Πετρίδης ασχολήθηκε πολύ με την επιχρύσωση νέων η παλαιών εικονοστασίων. Βρίσκουμε σε αρκετά εικονοστάσια την υπογραφή του. Για παράδειγμα, το εικονοστάσιο του ναού της Παναγίας Χρυσοπολίτισσας στη Λάρνακα κατασκευάστηκε το 1866 από τον ξυλογλύπτη Χατζηδημήτρη Ταλιαδώρο. Σύμφωνα με επιγραφή το 1879 επιχρυσώνεται το τέμπλο, όταν μητροπολίτης ήταν ο Κυπριανός Α΄ (1868-1886), με δαπάνη της εκκλησίας και με τη φροντίδα του Σπύρου Ιακωβίδου από το ζωγράφο Νικόλαο Πετρίδη.  «ΤΩ/ ΑΩ0Θ/ΣΩΤΗΡΙΩ ΕΤΕΙ/ ΕΠΙ ΠΑΝΙΕΡΩ/ ΤΑΤΟΥ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΟΥΚΥΡΙΟΥ/ ΚΥΠΡΙΑΝΟΥ ΤΟΥ Α΄./ ΔΑΠΑΝΗ ΤΗΣ ΕΚ-/ ΚΛΗΣΙΑΣ ΕΧΡΥΣΟ/ ΘΗ ΤΟ ΠΑΡΟΝ ΤΕΜΠΛΟ/ ΕΠΙΜΕΛΙΑ ΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ/ ΣΠΥΡΟΥ ΙΑΚΩ/ ΒΙΔΟΥ. ΧΕΙΡ ΗΝ ΖΩΓΡΑΦΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΠΕΤΡΙΔΗ:..1879/ ΜΑΙΟΥ 4»[1]

Img 3435

Εικ.4.  Άγιος Λάζαρος, ναός Παναγίας Χρυσοπολίτισα, Λάρνακα 1879.

Στον ίδιο ναό, οι εικόνες στο επιστύλιο του εικονοστασίου του Δωδεκαόρτου και της Μεγάλης Δέησης καθώς επίσης, και οι δεσποτικές εικόνες του αγίου Μηνά, του αγίου Γεωργίου, του αγίου Δημητρίου, των αγίων Ειρήνης και Παρασκευής, των αγίων Αντωνίου και Κενδέα και του Αρχαγγέλου Μιχαήλ αποδίδονται στο αγιογράφο Νικόλαο Πετρίδη[2]. Επιπρόσθετα, στον ίδιο αγιογράφο μπορούν να αποδοθούν και τα Βημόθυρα, ο Σταυρός με τα λυπηρά αλλά και η εικόνα του αγίου Λαζάρου (εικ. 4) στον Δεσποτικό θρόνο αφού φέρει την υπογραφή του και την χρονολογία 1879 .

Ακόμη μία εικόνα του Αρχαγγέλου Μιχαήλ[3] (εικ. 5) ζωγραφίζει για τον ναό της Αγίας Μαρίνας στο κατεχόμενο σήμερα χωριό της Γιαλούσας. Η εικόνα φέρει την ονομαστική επιγραφή: ΜΗΧΑΗΛ/ Ο ΑΡΧΩΝ/ ΑΡΧΙΣΤΡΑΤΗΓΟΣ ΔΥΝΑΜΕΩΣ/ ΚΥΡΙΟΥ. Ο άρχων Μιχαήλ εικονίζεται ως Ψυχοπομπός, όρθιος και ολόσωμος σε πράσινο κάμπο να πατά σε άνθρωπο ο οποίος ξεψυχά.

Img 3436

Εικ. 5. Αρχάγγελος Μιχαήλ, ναός αγ. Μαρίνας, Γιαλούσα,1895.

Κρατεί ξίφος με το δεξί του χέρι και με το αριστερό την ψυχή του ανθρώπου που αποδίδεται ως σπαργανωμένο βρέφος. Στον πράσινο κάμπο στα αριστερά υπάρχουν οι επιγραφές:

«ΘΝΗΤΟΙ ΟΡΩΝΤΕΣ ΞΙΦΟΣ/ ΕΚΤΕΤΑΜΕΝΟΝ ΟΣΟΙ ΒΕΒΗΛΟΙ/ Κ(ΑΙ) ΡΑΘΥΜΟΙ ΤΟΝ ΤΡΟΠΟΝ/ ΕΠΙΣΤΡΑΦΗΤΕ./ ΠΡΟΣ ΜΕΤΑΝΟΙΑΝ ΤΑΧΟΣ,/ Η ΜΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΖΕΤΕ ΤΩ ΝΑΩ/ ΤΟΥΤΟ, ΕΝ Ω ΠΑΡΕΙΜΙ ΘΕΟΥ/ ΑΡΧΙΣΤΡΑΤΗΓΟΣ». Η επιγραφή συνεχίζει πληροφορώντας μας: «ΕΠΙ ΣΩΦΡΟΝΙΟΥ ΑΡΧΙΕΠΙΣΚΟΠΟΥ/ ΕΓΕΝΕΤΟ Η ΠΑΡΟΥΣΑ ΕΙΚΩΝ επί της επητροπής Γεωργίου / και των τέκνων./ 1895./ έργον Νικολάου Πετρίδη/ εκ λάρνακος».

 Στα δεξιά ο αγιογράφος συνεχίζει να μας διδάσκει: «ΑΡΠΑΓΕΣ ΜΟΙΧΟΙ ΚΛΕΠΤΕ/ ΛΗΣΤΑΙ ΚΑΙ ΠΟΡΝΟΙ, ΕΙΔΕΤΕ ΚΑΙ/ ΤΡΕΜΕΤΕ ΤΗΝ ΣΠΑΘΗΝ ΤΑΥΤΗΝ./ ΑΥΤΗ ΓΑΡ ΤΕΜΝΕΙ ΤΟΥΣ ΑΔΙΚΑ/ ΠΟΙΟΥΝΤΑΣ. ΤΕΜΝΕΙ Κ(ΑΙ) ΓΛΩΤΤΑΣ/ ΤΩΝ ΟΡΘΩΣ ΜΗ ΦΡΟΝΟΥΝΤΩΝ./ ΤΕΜΝΕΙ ΚΕΦΑΛΑΣ ΤΩΝ/ ΜΑΤΗΝΠΟΛΕΜΟΥΝΤΩΝ./ ΑΙΡΕΙ ΒΙΑΙΩΣ ΣΥΝ/ ΦΛΟΓΙΝ ΡΟΜΦΑΙΑ/ ΨΥΧΑΣ ΑΝΘΡΩΠΩΝ. Ω ΦΡΙΚΤΟΝ/ ΜΥΣΤΗΡΙΟΝ!/ ΦΡΙΞΟΝ ΨΥΧΗ ΜΟΥ ΤΑ/ ΟΡΩΜΕΝΑ».

Αξιόλογο έργο του ζωγράφου Νικόλαου Πετρίδη είναι επίσης, η εικόνα του Ιησού Χριστού[4] (εικ. 6) που βρίσκεται σήμερα στο ναό Παναγίας Καθολικής στο Πελένδρι. Στη μεγάλη σε μέγεθος αυτή εικόνα ο Χριστός εικονίζεται καθήμενος σε πολυτελή ξύλινο θρόνο, με το δεξί χέρι να ευλογεί και το αριστερό να κρατεί ανοικτό ευαγγέλιο. Είναι ενδεδυμένος με πλήρη αρχιερατική ενδυμασία με κίτρινο αρχιερατικό σάκκο διακοσμημένο με κόκκινα λουλούδια και πολυτελή διάλιθη μίτρα στο κεφάλι. Στο χρυσό φόντο αναγράφεται η ονομαστική επιγραφή: Ι(ΗΣΟΥ)Σ/ Χ(ΡΙΣΤΟ)Σ/ Ο ΒΑΣΙΛΕΥΣ/ ΤΗΣ ΔΩΞΗΣ. Ο κάμπος αποδίδεται ως απομίμηση δαπέδου με πλακάκια  λευκού χρώματος που τo κέντρο τους διακοσμείται με κόκκινο και πράσινο χρώμα εναλλάξ.

Img 3437

Εικ. 6. Ιησούς Ένθρονος, ναός Παναγίας Πελένδρι, 1873.

Στο κάτω μέρος έχουμε την αφιερωματική επιγραφή: 1873/ ΓΕΓΩΝΕΝ Η ΠΑΡΟΥΣΑ ΕΙΚΩΝ ΔΙ ‘ ΕΞΟΔΩΝ ΒΑΣΙΛΕΙΟΥ ΜΗΛΩΝΑ ΣΥΜΒΙΑΣ Κ(ΑΙ) ΤΕΚΝΩΝ/ χωρίου Πελέτρι/ χείρ Ν: Πετρίδη.

Το έτος 1867 στον ναό της Παναγίας στο χωριό Κυπερούντα, κατασκευάζεται το ξυλόγλυπτο τέμπλο του ναού όταν αυτός ανακαινίζεται επί μητροπολίτου Κυρηνείας Χρύσανθου του Β΄. Πέντε έτη μετά το τέμπλο χρυσώνεται πάλιν από τον Νικόλαο Πετρίδη, σύμφωνα με σχετική επιγραφή στο θωράκιο της δεσποτικής εικόνας του Χριστού: «ΤΩ ΑΩΟΒ/  ΤΩΔΕ ΤΕΜΠΛΟΣ/ ΕΧΡΥΣΩΘΗ ΕΠΙ ΠΑΝΙΕΡΩΤΑΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΚΥΡΙΝΕΙΑΣ ΚΥΡΙΟΥ/ΜΕΛΕΤΙΟΥ Κ(ΑΙ) ΔΙΑ ΣΥΝΔΡΟΜΗΣ/ ΜΙΧΑΗΛ {…} ΓΕΩΡΓΙ/ ΟΥ Κ(ΑΙ) ΤΩΝ ΕΥΣΕΒΩΝ {…}/ ΔΙΑ {…} ΝΙΚΟΛΑΟΥ/ 1872». Όπως ορθά υποστηρίζει και η Μ. Κυριακίδου αν συγκρίνουμε την τεχνοτροπία των εικόνων που φιλοτέχνησε στο ναό της Παναγίας Χρυσοπολίτισσας στη Λάρνακα με αυτά του Σταυρού και των Λυπηρών στο εικονοστάσι του ναού στην Κυπερούντα μπορούμε να ταυτίσουμε τα έργα αυτά με τον χρωστήρα του Νικόλαου Πετρίδη[5]. Το ίδιο μπορούμε να υποστηρίξουμε και για τον Εσταυρωμένο και τα δύο Λυπηρά στον ναό της Παναγίας στο χωριό Καννάβια.

Img 3438

Εικ. 7. Παναγία Ένθρονη, ναός Αγίας Μαρίνας Τερσεφάνου, 1887.

Η επιγραφή στην τρίλοβη γωνία της κάθετης κεραίας του σταυρού αναφέρει την χρονολογία 1873. Τα έργα αυτά μαρτυρούν ότι ζωγραφίστηκαν από τον ίδιο ζωγράφο, το Νικόλαο Πετρίδη[6].

Ο 19ος αιώνα έχει αναδείξει πάρα πολλούς αξιόλογους αγιογράφους. Άλλους περισσότερο γνωστούς και άλλους λιγότερο. Μια σημαντική πιστεύω ιδιομορφία του 19ου αι. είναι το γεγονός ότι στις διάφορες επιγραφές σε φορητές εικόνες αλλά και εικονοστάσια αναφέρονται αρκετοί αγιογράφοι με το όνομα Νικόλαος. Το γεγονός αυτό δημιουργεί αρκετά προβλήματα στην αναγνώρισή του κάθε αγιογράφου και την ταύτισή τους με τα ανυπόγραφα τους έργα. Σε σχετικό κατάλογο που κατάρτισε ο Χ. Πατσίδης αναφέρει για τον 19ο αι. τους εξής αγιογράφους:

α. Νικόλαος Λευκωσιάτης (Άγιος Θεόδωρος, Λάρνακα)                                                              

β. Νικόλαος (Λεύκαρα),                                                                                        

γ. Νικόλαος Πετρίδης (Ορόκλινη)                                                                                       

δ. Νικόλαος Πέτρου (Τερσεφάνου).

Θα μπορούσαμε στον κατάλογο αυτό να προσθέσουμε,

Img 3439

Εικ. 8. Εικονοστάσι αγ. Μαρίνας Τερσεφάνου.

ε. τον Νικόλαο ζωγράφο (Λάγια 1859[7]),                                                                                

στ. τον ζωγράφο Νικόλαο Παπαστεφάνου[8] (Ι. Μ. Αγίου Νεοφύτου Πάφος, και αλλού),                                                                                                                           

ζ. τον ζωγράφο Νικόλαο (Παναγία Τριμήκληνη[9]),                                                             

η. τον ζωγράφο Νικόλαο (1878, Αρχιεπισκοπή Κύπρου, Επισκοπή Καρπασίας[10])                                                                                                              

θ. τον ζωγράφο Νικόλαο Χατζηστεφάνου (1847, Καμπί[11]) και                                                     

ι. τον ζωγράφο Νικόλαο που υπογράφει στην δεσποτική εικόνα της ένθρονης Παναγίας από την εκκλησία του Αγίου Λουκά στην Ορούντα, 1862[12].

Στα πλαίσια της μελέτης αυτής είναι αξιοσημείωτο το γεγονός της εμφάνισης του ονόματος του αγιογράφου Νικόλαου Πέτρου σε φορητή εικόνα της Παναγίας (εικ. 7) στο εικονοστάσιο (εικ. 8) του ναού της Αγίας Μαρίνας στην Τερσεφάνου. Ο εν λόγω αγιογράφος δεν απαντάται σε κανένα άλλο ενυπόγραφο έργο της περιόδου αυτής του  δεύτερου μισού του 19ου αι. Η εικόνα είναι Δεσποτική και απεικονίζει την Παναγία ένθρονη σε πολυτελή ξύλινο Θρόνο να κρατεί τον Υιό της στη μέση. Φέρει την ονομαστική επιγραφή σε χρυσό φόντο Μ(ΗΤ)ΗΡ Θ(ΕΟ)Υ/ Η ΠΑΝΤΑΝΑΣΣΑ. Η Παναγία είναι ενδεδυμένη με χρυσοποίκιλτα και πολυτελή ενδύματα και διάλιθη κορόνα στη κεφαλή. Ο Ιησούς ευλογεί με τα δύο χέρια και στο δεξί γόνατο στηρίζει κυκλική σφαίρα. Εκατέρωθεν της Παναγίας δύο άγγελοι ίπτανται για να στέψουν την Παναγία  κρατώντας ανοικτά ειλητάρια με σχετικά αποσπάσματα από τον ακάθιστο ύμνο: ΧΑΙΡΕ ΟΤΙ ΥΠΑΡΧΕΙΣ ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΚΑΘΕΔΡΑ/ ΧΑΙΡΕ ΟΤΙ ΒΑΣΤΑΖΕΙΣ ΤΟΝ ΒΑΣΤΑΖΟΝΤΑ ΠΑΝΤΑ. Επίσης, η Παναγία κρατά ανοικτό ειλητάριο με τη ρήση ΟΤΙ ΕΠΟΙΗΣΕ ΜΕ ΜΕΓΑΛΕΙΑ Ο ΔΥΝΑΤΟΣ, ενώ ο Χριστός το γνωστό αγιογραφικό χωρίο ΠΝΕΥΜΑ ΚΥΡΙΟΥ ΕΠ/ ΕΜΕ ΟΥ ΕΝΕΚΕΝ. Στο κάτω μέρος σε πράσινο κάμπο η επιγραφή: Γέγωνεν η παρούσα/ εικών δι εξόδων του/ καικημημένου δούλου του θεού/ Μιχαήλ Γεωργίου ον μνήσθη/τι Δέσποινα:. 1887 χ(στ)ου/ χειρ Νικολάου Πέτρου:. Αναμφίβολα θα μπορούσαμε να υποστηρίξουμε ότι το πρότυπο αυτό, το αντλεί ο ζωγράφος από το γνωστό επικάλυμμα της εικόνας της Παναγίας, έργο του Κορνάρου το 1811, στον ναό της Αγίας Νάπας στη Λεμεσό[13]. Στον ίδιον ζωγράφο ανήκει μια εικόνα της  Γέννησης της Θεοτόκου (εικ. 9 ) για την σειρά του δωδεκαόρτου στο επιστύλιο του εικονοστασίου και ο ένθρονος άγιος Λάζαρος (εικ. 10 ) στον δεσποτικό Θρόνο.

Img 3440

Εικ.9.  Γενέσιο της Θεοτόκου, ναός αγ. Μαρίνας Τερσεφάνου, 1887.

Ένα χρόνο όμως πριν, φαίνεται να προσκαλείται  από τον ιερέα της κοινότητας παπά Φίλιππο και τον εκκλησιαστικό επίτροπο Ιωάννη Μαυρή, για να χρυσώσει το τέμπλο του ναού. Σε σχετική επιγραφή που διασώζει στην ανέκδοτη του μελέτη ο Χ. Πατσίδης το 1951, διαβάζει την εξής επιγραφή:

Img 3441

Εικ. 10. Ο ΆγιοςΛάζαρος, ναός αγ. Μαρίνας Τερσεφάνου, 1887.

«ΤΩ ΑΩΠΣΤ (1886)/ ΕΠΙ ΠΑΝΙΕΡΟΤΑΤΟΥ ΚΥΡΙΟΥ Κ(ΥΡΙ)ου/ ΚΥΠΡΙΑΝΟΥ ΤΟΥ Αου ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΤΟΥ/ ΚΥΡΙΟΥ ΜΕΛΕΤΙΟΥ ΑΡΧΙΜΑΝΔΡΙΤΟΥ/ ΤΗΣ/ Α.Π./ ΔΑΠΑΝΗΝ ΤΗΣ ΕΚΚΛΗΣΙΑΣ ΤΑΥΤΗΣ[14]/ ΒΟΙΘΕΙΑ ΤΩΝ ΕΝΓΧΩΡΙΩΝ ΕΧΡΥΣΩΘΗ/ ΤΟ ΠΑΡΟΝ ΤΕΜΠΛΟΣ ΕΠΙ ΕΠΙΤΡΟ/ΠΗΣ ΙΩΑΝΝΟΥ ΜΑΥΡΗ Κ(ΑΙ) ΤΗΣ ΣΥ/ΖΗΓΟΥ ΑΥΤΟΥ ΧΡΥΣΗΣ Κ(ΑΙ) ΤΩΝ ΤΕΚΝΩΝ/ ΦΙΛΙΠΠΟΥ ΙΕΡΕΩΣ ΤΟΥ ΧΩΡΙΟΥ/ ΧΕΙΡ ΗΝ ΖΩΓΡΑΦΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΠΕΤΡΙΔΗ/ ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ 15 1886».

Από την πιο πάνω επιγραφή φαίνεται ότι ο Νικόλαος Πετρίδης αφού ανέλαβε την χρύσωση του τέμπλου με επιτυχία το 1886 ένα χρόνο μετά του δίνεται παραγγελία για τις εικόνες του εικονοστασίου. Πέραν τούτου, η σύγκριση με ομόθεμες ενυπόγραφες εικόνες του Νικόλαου Πετρίδη με την εικόνα της Παναγίας, όπως για παράδειγμα την εικόνα του ένθρονου Χριστού στο ναό της Παναγίας Καθολικής στο Πελένδρι και την εικόνα της ένθρονης Παναγίας στον ναό της Παναγίας στη Δερύνειας, μας το καθιστούν πιο ξεκάθαρο ότι πρόκειται για τον ίδιο αγιογράφο.

Επιπρόσθετα, στη γειτονική κοινότητα Κιτίου εντοπίσαμε και άλλα άγνωστα έργα του Νικολάου Πετρίδη. Πρόκειται για μια εικόνα της ένθρονης Παναγίας με επιγραφή: Μ(ΗΤ)ΗΡ Θ(ΕΟ)Υ/ Η ΠΑΝΤΑΝΑΣΣΑ. Η Παναγία είναι καθήμενη σε πολυτελή ξύλινο θρόνο με μπαρόκ διακόσμηση. Το πρόσωπο της είναι αρκετά φθαρμένο αφού λείπει μέρος από το ξύλο.

Img 3442

Εικ. 11 Ιησούς ένθρονος, ναός Αρχαγγέλου Μιχαήλ Κίτι, 1885.

Ο Ιησούς είναι καθήμενος με ανοικτά τα χέρια σε στάση ευλογίας. Τα ενδύματα της Θεοτόκου όσο και του Χριστού είναι χρυσοποίκιλτα σε κόκκινες και πράσινες αποχρώσεις. Κάτω αριστερά η εικόνα φέρει την αφιερωματική επιγραφή: Μνήσθητι δέσ/ποινα της δούλης σου/ ελένης μετά του/ συζήγου κ(αι) τέκνων Αυτής/ 1885.  Η Παναγία κρατά ανοικτό ειλητάριο με τη ρήση ΟΤΙ ΕΠΟΙΗΣΕ ΜΕ ΜΕΓΑΛΕΙΑ Ο ΔΥΝΑΤΟΣ, Κ(ΑΙ) ΑΓΙΟΝ ΤΟ ΟΝΟΜΑ ΑΥΤΟΥ, ενώ ο Χριστός το γνωστό αγιογραφικό χωρίο ΠΝΕΥΜΑ ΚΥΡΙΟΥ ΕΠ/ ΕΜΕ ΟΥ ΕΝΕΚΕΝ ΕΧΡΙΣΕ ΜΕ. 

Η εικόνα αυτή που χαρακτηριστικά φέρει πράσινο χρώμα για κάμπο και μπλε χρώμα για φόντο, βρισκόταν μέχρι το 1942 στο μικρό παρεκκλήσιο του Αρχαγγέλου Μιχαήλ στη καρδιά της κοινότητας Κίτι. Η εικόνα όπως φαίνεται είχε υποστεί πολλές φθορές, αντικαταστάθηκε με άλλη από τον αγιογράφο Νεόφυτο Ν. Ζωγράφο[15] στο ίδιο ακριβώς μέγεθος και σχέδιο.

Το 1960, πάλιν ο Νεόφυτος αντικαθιστά την εικόνα αφού και αυτή δεν άντεξε τη φθορά του χρόνου. Στο εικονοστάσιο του παρεκκλησίου αυτού βρίσκονται και άλλα πιθανά έργα του  όπως οι δεσποτικές εικόνες α. του Χριστού (εικ. 11)  (η οποία έχει επιζωγραφιστεί από τον Νεόφυτο Ν. Ζωγράφο, β. του αγ. Ιωάννη του Προδρόμου (σήμερα βρίσκεται στην αίθουσα κατηχητικού της Παναγίας Αγγελόκτιστης) γ. του αγ. Νικολάου και δ. του αγ. Ιωάννη του Θεολόγου.

                                               Img 3443                                                                             Img 3444

                                          Εικ. 12. Ιησούς ένθρονος, Ι. Μ.Απ. Βαρνάβα, 1898                                                           Εικ.13.  Παναγία Ένθρονη, Ι. Μ.Απ. Βαρνάβα, 1898

Επίσης, σε αυτόν ανήκουν τα βημόθυρα και κάποιες εικόνες στη σειρά των αποστόλων. (Αποστολικά). Επιπρόσθετα, στον δεσποτικό θρόνο η εικόνα του αγ. Λαζάρου μπορεί ν’ αποδοθεί στον Πετρίδη.

Τα τελευταία ίσως έργα του Νικόλαου Πετρίδη, εντοπίζονται σήμερα στην κατεχόμενη από τους Τούρκους Μονή του Απ. Βαρνάβα στην Αμμόχωστο. Στο καθολικό του μοναστηριού το οποίο έχουν διαμορφώσει ως μουσείο από το 1976, εκτίθενται πολλές εικόνες από τις συλημένες σήμερα εκκλησίες της βόρειας Κύπρου. Δύο από αυτές ανήκουν στον Ν. Πετρίδη. Η εικόνα του Χριστού ως Βασιλέας της Δόξης[16] (εικ. 12) (110x75 εκ.) έχει επιγραφή «Μνήσθητι Κύριε του δούλου σου Θεμιστοκλέους προσκυνητού μετά της συμβίας και των τέκνων, 1898, έργο Νικολάου Πετρίδη εκ Λάρνακος». Η επιγραφή στην εικόνα της Παναγίας Παντάνασσας  (εικ. 13) αναφέρει «Μνήσθητι Δέσποινα της δούλης σου Βαρσανούς μετά του συζύγου αυτής και των τέκνων, έργον Νικολάου Πετρίδη 1898». Οι εικόνες αυτές προέρχονται από το ναό της Αγ. Παρασκευής του κατεχόμενου χωριού Άγ. Θεόδωρος Καρπασίας[17].

β. Χαρακτηριστικά και καλλιτεχνικές επιρροές

Όπως έχουμε αναφέρει ο Νικόλαος Πετρίδης ακολουθεί και αυτός την τεχνοτροπία του καταξιωμένου αγιογραφικού εργαστηρίου του Ιωάννη Κορνάρου που «Η τέχνη του εντυπωσιάζει τους Κύπριους ραγιάδες κατά την περίοδο της ύστερης τουρκοκρατίας στο νησί και τους προσφέρει μεγαλύτερη αισθητική ικανοποίηση. Παρουσιάζει φρεσκάδα, ζωντάνια, καθαρότητα, ευρωστία, δυναμισμό. Η ζωγραφική του φέρει πλούσια εικονογραφία, διακόσμηση, χρώματα. Μπορεί να ταυτισθεί με την οικονομική – πνευματική αναδίπλωση, που παρουσιάζει ο υπόδουλος Κύπριος του τέλους του 17ου, αρχών 18ου αιώνα, η οποία είναι πιο εμφανής στα ανώτερα στρώματα της κοινωνίας (Εκκλησία-Αρχιεπισκοπή- Δραγομάνος[18]).

Όπως γνωρίζουμε από την επιγραφή στο ναό της Αγίας Παρασκευής Λευκωσίας το 1806, υπήρχε ομάδα μαθητών-συνεργατών του Κορνάρου.  Δεν γνωρίζουμε σε ποιον ακριβώς μαθήτευσε ο Νικόλαος Πετρίδης, όμως παράλληλα με αυτόν και άλλοι εικονογράφοι της ίδιας τεχνοτροπίας δραστηριοποιούνται την περίοδο αυτή με αξιόλογο εικονογραφικό έργο στην μητροπολιτική περιφέρεια Κιτίου[19].

Ενδεικτικά θα μπορούσαμε να αναφέρουμε τον ζωγράφο Κωνσταντίνο που αγιογραφεί την εικόνα του αγίου Λεοντίου και της Παναγίας που σήμερα βρίσκονται στην Ι. Μονή Σταυροβουνίου, τον αξιόλογο ζωγράφο Φιλόθεο Ιερομόναχο που φιλοτέχνησε την εικόνα του αγίου Ξενοφώντος και της συνοδείας του στον ναό του αγίου Γεωργίου Μαζωτό, και την εικόνα των αγίων Δημητρίου και Γεωργίου στον ίδιο ναό. Έργα της ίδιας τεχνοτροπίας εκτελούν και δύο άλλοι επώνυμοι αγιογράφοι, ο Τζένιος και ο Αρσένιος[20]. ΄

Ένας ακόμη ικανότατος αγιογράφος που ακολουθεί πιστά την τεχνοτροπία αυτή είναι και ο Μιχαήλ Ζωγράφος. Ο Μιχαήλ υπογράφει στην εικόνα της ένθρονης Παναγίας, Υψηλοτέρα των Ουρανών[21], το 1848, που σήμερα φυλάσσεται στο Βυζαντινό μουσείο Ιδρ. Αρχ. Μακαρίου Γ΄ στη Λευκωσία. Άλλα έργα του εντοπίζονται στην μητροπολιτική περιφέρεια Ταμασού και Ορεινής στο ναό του Αγίου Γεωργίου στο Καμπί. Εκεί βρίσκεται μια εικόνα του Αγίου. Τρύφωνα[22] του 1849. Άλλα έργα του συναντούμε στον ναό του Αγίου Νικολάου στις Γερακιές (μητροπολιτική περιφέρεια Μόρφου), το 1869 και το 1870[23]. Η σύγκριση ομόθεμων εικονογραφικών προτύπων του Μιχαήλ με έργα του Ν. Πετρίδη, όπως για παράδειγμα την εικόνα της ένθρονης Παναγίας του Βυζαντινού Μουσείου (1848) με την ένθρονη Παναγία στο κατεχόμενο μοναστήρι του Απ. Βαρνάβα (1898), μας ωθεί στο συμπέρασμα ότι μπορεί να μαθήτευσε στον Μιχαήλ Ζωγράφο ή τουλάχιστον ότι αντιγράφει/μοιράζεται τα ίδια ανθίβολα.

 Έτσι λοιπόν, ένα από το κύρια χαρακτηριστικά της τέχνης του Πετρίδη είναι η συχνή χρήση χρυσού στα φόντα των εικόνων. Επίσης, είναι πολύ καλός γνώστης της τεχνικής του sgraffito,[24] την οποία χρησιμοποίει εκτεταμένα στη διακόσμηση των ρούχων ιδιαίτερα των ένθρονων Χριστού και Παναγίας (βλέπε εικ. 1,6,7,13 ), των πτερύγων και της ενδυμασίας στην εικόνα του Αρχαγγέλου Μιχαήλ( βλέπε εικ. 2,5 ).  Εικονογραφικά θέματα τα οποία καλείται συχνά να εκτελέσει για πολλούς ναούς της Λάρνακας και της Αμμοχώστου τα οποία και αποδίδει με ιδιαίτερη επιμέλεια και μεγαλοπρέπεια.

Επιπρόσθετα, ο Νικόλαος Πετρίδης εμπλουτίζει και αυτός συχνά τα έργα του με επιγραφές όχι όμως τόσο πολύ μακροσκελείς. Οι περισσότερες επιγραφές του είναι ορθογραφημένες, το ίδιο όμως δεν παρατηρείται στις αφιερωματικές επιγραφές των εικόνων και των τέμπλων που ο ίδιος επινοεί. Πιθανόν, οι ορθογραφημένες και προσεγμένες επιγραφές στις εικόνες του να του δίνονταν γραμμένες από λόγιους ιερείς ή από τους παραγγελιοδότες του με υψηλό μορφωτικό επίπεδο.

Ο Νικόλαος Πετρίδης υιοθέτει καστανόχρωμους προπλασμούς για το πλάσιμο της σάρκας και αποδίδει στρογγυλά τα κεφάλια των μορφών. Άλλα, κοινά χαρακτηριστικά της τεχνοτροπίας της σχολής Κορνάρου που υιοθετεί ο Πετρίδης είναι τα μεγάλα μάτια των μορφών με τα καμαρωτά φρύδια, το μικρό στόμα και η στρογγυλή στην άκρη μύτη.

Είναι αρκετά επιδέξιος στο σχέδιο όπου κυριαρχεί ή καμπύλη και ελικοειδής γραμμή, με τις εξευγενισμένες και ανάλαφρες κινήσεις των χεριών και των δακτύλων, την πολυμορφία και πολυπλοκότητα στις  πτυχώσεις των ενδυμάτων και το εγχάρακτο φωτοστέφανο με τα φυτικά διακοσμητικά μοτίβα. Τα έργα του διαπνέονται από μια αρχοντιά και μεγαλοπρέπεια. Αρέσκεται επίσης, και αυτός να υπερφορτώνει τον εικονογραφικό χώρο και να διακοσμεί τους μπαρόκ θρόνους και τα άμφια του Αρχιερέως Χριστού με φυτικά μοτίβα και άνθη προσθέτοντας έτσι μία πιο ανάλαφρη αισθητική όψη στα έργα του.                  

Η τοποθέτηση σκηνών, μικρογραφιών, από τον βίο του προσώπου που φιλοτεχνεί και παρατηρείται σε αρκετά έργα του Κορνάρου και των μαθητών του, δεν απουσιάζουν ούτε από τον Νικόλαο Πετρίδη (βλέπε εικόνα του Αγίου Γεωργίου, Παραλίμνι, εικ. 3). Έντονη, είναι και η απόδοση του βάθους κυρίως όταν υπάρχουν οικοδομήματα λ.χ στην εικόνα της Γέννησης της Θεοτόκου στον ναό της Αγίας Μαρίνας, Τερσεφάνου (εικ. 9).

Ακόμα ένα χαρακτηριστικό γνώρισμα της ταυτότητας των έργων του είναι το πράσινο χρώμα που χρησιμοποιεί πανομοιότυπο για κάμπο και το μπλε για φόντο αντί για φύλλα χρυσού. Σε άλλες περιπτώσεις η εικόνα διακοσμείται περιμετρικά με διάφορα φυτικά θέματα με στοιχεία από την τέχνη του μπαρόκ σε χρυσή βάση αναδεικνύοντας με τον τρόπο αυτό την σχεδιαστική δεξιότητά του. Σε μερικά έργα του παρατηρούμε την προσπάθεια απόδοσης του βάθους εικονογραφώντας πλακίδια, τα οποία διακοσμεί στο εσωτερικό με απαλούς πράσινους και κόκκινους χρωματισμούς. Παρόμοια απόδοση του κάμπου παρατηρούμε και στον αγιογράφο του 18ου αι. Δημήτριο. Ένα παραγωγικότατο ζωγράφο του οποίου έργα συναντάμε στα Θρακικά παράλια του Εύξεινου Πόντου αλλά και στα νησιά των Κυκλάδων όπως για παράδειγμα, τη Μύκονο, τη Σύφνο και την Κύθνο[25]. Στην Κύπρο, ένας ακόμη αγιογράφος σύχρονός του, ο Παύλος Σ. Παυλίδης σε εικόνα, Η Σύναξις των Δώδεκα Αποστόλων[26] που αγιογραφεί το 1871, αποδίδει το βάθος με πλακάκια τα οποία γεμίζει επίσης, με απαλούς κόκκινους και πράσινους χρωματισμούς.

Συμπερασματικά, ο Νικόλαος Πετρίδης είναι ένας αρκετά αξιόλογος και ικανός ζωγράφος της σχολής του Κορνάρου που προσπαθεί να διατηρεί έντονα τα χαρακτηριστικά της σχολής αυτής μέχρι και το τέλος του 19ου αι. Τα έργα του, μας εντυπωσιάζουν ακόμα και σήμερα, με την δύναμη που αποπνέουν, την επιβλητικότητα και την άμεση επικοινωνία του παλαιού με την σύγχρονη εποχή μας.

Το άγνωστο αγιογραφικό του έργο μπορεί να μην μας παρέχει πολλές βιογραφικές πληροφορίες αλλά ανοίγει νέους τρόπους σκέψης, επηρεάζει και συγκινεί τις συνειδήσεις των πιστών.  Πάνω από όλα, συμβάλλει στην πνευματική άνοδο, και αυξάνει την προσευχητική διάθεση των σημερινών ανθρώπων.

 

[1] Μαρίνα Κυριακίδου, Ξυλόγλυπτα τέμπλα της Κύπρου της περιόδου της τουρκοκρατίας (1571-1878) τα χρονολογημένα και τα κατά προσέγγιση χρονολογούμενα έργα, Έκδοση Πολιτιστικών υπηρεσιών ΥΠΠ, Σειρά διδακτορικών διατριβών αρ.11, Λευκωσία 2011, Α/Α 101, σελ. 223-225.

[2]Παπαιωακείμ, Η αγιογραφική δραστηριότητα στη Μητρόπολη Κιτίου κατά τον 18ο - 19ο αι. Στο: Η Κατά Κίτιον Αγιογραφική Τέχνη, Λάρνακα 2002, σελ. 123.

[3] Καλλή, λήμμα «Μιχαήλ ο Άρχων αρχιστράτηγος δυνάμεως Κυρίου», Μπακιρτζής (επιμ.), Θρησκευτικές εικόνες, τόμ. Ι, Λευκωσία 2019, 48-49, αρ. 3.

[4] Καλλή, λήμμα «Ιησούς Χριστός ο Βασιλεύς της Δόξης», Μπακιρτζής (επιμ.), Θρησκευτικές εικόνες, τόμ. Ι, Λευκωσία 2019, 542, αρ. 9.

 

[5]  Κυριακίδου,  Τέμπλα, , Α/Α 102, σελ. 226.

[6] Κυριακίδου, Τέμπλα, ο.π. Α/Α 104, σελ. 229,230.

[7] Παπαιωακείμ, Η αγιογραφική δραστηριότητα στη Μητρόπολη Κιτίου κατά τον 18ο - 19ο αι. Στο: Η Κατά Κίτιον Αγιογραφική Τέχνη, Λάρνακα 2002,  σελ 122.

[8] Κουδουνάρη, Βιογραφικόν Λεξικόν Κυπρίων. 1800-1920, Λευκωσία, τ. Α+Β, 72018 σελ. 617. Χατζηχριστοδούλου, Φορητές εικόνες, σ. 346,347, Βασιλείου, Νικόλαος Παπαστεφάνου & Νεόφυτος Ν. Ζωγράφου, Ο βίος και το έργο δύο αγνώστων αγιογράφων του 19ου-20ού-  αιώνα στην Κύπρο.

[9] Κυριακίδου, Τέμπλα, ο.π. σ. 249.

[10] Καλλή, λήμμα «Η Αγία Τριάς», Μπακιρτζής (επιμ.), Θρησκευτικές εικόνες, τόμ. Ι, Λευκωσία 2019, 59, αρ. 3.

[11] Χατζηχριστοδούλου  «Φορητές εικόνες της Περιόδου της Τουρκοκρατίας στη μητροπολιτική περιφέρεια Ταμασού και Ορεινής», Ιστορία-Μνημεία-Τέχνη, επιμ. Κ. Κοκκινόφτας, 2002, σελ.  344, 345.

[12] Γερασίμου, Ανασύροντας από την αφάνεια τους ταπεινούς αγιογράφους των εκκλησιών της Μητροπόλεως Μόρφου, στο Ιερά Μητρόπολις Μόρφου, 2000 χρόνια Τέχνης και Αγιότητος, Λευκωσία 2000. σελ. 173.

[13] Σοφοκλέους, «O ζωγράφος Iωάννης Kορνάρος και η σχολή του»,  (1987) σελ. 64-70.

[14] ΚΑΙ ΤΗ (ορθότερο).

[15] Ο αγιογράφος Νεόφυτος Ν. Ζωγράφου γεννήθηκε στις 17 Αυγούστου 1880 και έμαθε την αγιογραφική τέχνη από τον πατέρα του, Νικόλα Παπαστεφάνου. Έζησε τα παιδικά του χρόνια στην κοινότητα της Τερσεφάνου, όπου νυμφεύτηκε και απέκτησε ένα παιδί, τον Νικόλα Ζωγράφου. Ο Νεόφυτος ήταν ένας ακούραστος και παραγωγικότατος αγιογράφος του περασμένου αιώνα, που οι εικόνες του κοσμούν, ακόμα και σήμερα, πολλούς ενοριακούς ναούς αλλά και ταπεινά εξωκλήσια τόσο στην ελεύθερη όσο και στην κατεχόμενη γη μας. Υπογράφει τα έργα του με τους παρακάτω τρόπους: Ν. Ν. Ζωγράφος ή Έργον Νεόφυτου Ν. Ζωγράφου ή απλά με τα αρχικά του ΝΝΖ.  Πέρα από την αγιογραφία εκτελεί και ζωγραφικά έργα εθνικού ή κοινωνικού χαρακτήρα τα οποία του παραγγέλλουν ιδιώτες ή Σωματεία. Ο Ζωγράφος μπορεί να ενταχθεί τεχνοτροπικά στη μεγάλη ομάδα των ζωγράφων του τέλους του 19ου και των αρχών του 20ού αι. που χρησιμοποιούν ένα μεικτό ιδίωμα με εμφανή δυτικότροπα στοιχεία αλλά και αρκετά «λαϊκά». Από την άλλη, το ιδίωμα αυτό μπολιάζεται και από την μεταβυζαντινή αγιογραφική παράδοση. Περισσότερα βιογραφικά στοιχεία για τον αγιογράφο Νεόφυτο Ν. Ζωγράφο βλέπε επίσης,  Κουδουνάρη, Βιογραφικό λεξικό Κυπρίων, Λευκωσία 2018, τομ. Α΄, σελ. 203-204,  Παπαγεωργίου, Η αναγεννησιακή αγιογραφία, σελ. 96-97 και Βασιλείου, Νικόλαος Παπαστεφάνου & Νεόφυτος Ν. Ζωγράφου, Ο βίος και το έργο δύο αγνώστων αγιογράφων του 19ου-20ού  αιώνα στην Κύπρο, Τερσεφάνου 2021.

[16] Χοτζάκογλου, Ζωγραφίζοντας το Θείον. Τάσεις και Επιδράσεις στην Εκκλησιαστική Ζωγραφική της Κύπρου κατά τον 19ον και 20όν αι. και ο Ρόλος του Νεοελληνικού κράτους. Κατάλογος Έκθεσης 30/6 - 25/10 2014, Λευκωσία 2014.  σελ. 97.

[17] https://sites.google.com/site/hadjimichaelmichael/ekklesia-agias-paraskeues-agios-theodoros-karpasias/oi-eikones-ekklesias-agias-paraskeues-agiou-theodorou-karpasias-pou-briskontai-apo-to-1976-sto-katechomeno-monasteri-tou-apostolou-barnaba-ammochostou (ανακτήθηκε στις 6/4/2020).

[18] Περδίκη, Άγνωστη εικόνα της αγ. Παρασκευής του Ιωάννου Κορνάρου του Κρητός από το χωριό Εργάτες στην Κύπρο, πρακτικά - Α΄ Επιστημονικό Συμπόσιο Νεοελληνικής Εκκλησιαστικής Τέχνης (Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο, 15-16 Νοεμβρίου 2010). σελ. 729-742.

[19] Παπαιωακείμ, Η αγιογραφική δραστηριότητα στη Μητρόπολη Κιτίου κατά τον 18ο - 19ο αι. Στο: Η Κατά Κίτιον Αγιογραφική Τέχνη, Λάρνακα 2002, σελ. 119-125.         

[20] Περισσότερα για το έργο τους βλέπε,  Παπαιωακείμ, Η αγιογραφική δραστηριότητα στη Μητρόπολη Κιτίου κατά τον 18ο - 19ο αι. Στο: Η Κατά Κίτιον Αγιογραφική Τέχνη, Λάρνακα 2002, σελ. 122.

[21] Ζωγραφίζοντας το Θείον. Τάσεις και Επιδράσεις στην Εκκλησιαστική Ζωγραφική της Κύπρου κατά τον 19ον και 20όν αι. και ο Ρόλος του Νεοελληνικού κράτους. Κατάλογος Έκθεσης 30/6 - 25/10 2014, Λευκωσία 2014. σελ. 54.

[22] Ιερά Μητρόπολις Ταμασού και Ορεινής, Ιστορία–Μνημεία-Τέχνη, (επιμ. Κ. Κοκκινόφτας), Πολιτιστικό Ίδρυμα Τραπέζης Κύπρου, Λευκωσία, 2012, σελ.344-346.

[23] Γερασίμου, Ανασύροντας από την αφάνεια τους ταπεινούς αγιογράφους των εκκλησιών της Μητροπόλεως Μόρφου, στο Λ. Μιιχαηλίδου (επιμ.) Ιερά Μητρόπολις Μόρφου. 2000 χρόνια Τέχνης και Αγιότητος, Λευκωσία 2000. σελ. 173.

[24] Η τεχνική του Sgraffito συνίσταται στο ξύσιμο-σκάλισμα του εξωτερικού στρώματος του γύψου ή του πηλού, μετά το βάψιμό τους, έτσι ώστε στο μέρος του σκαλιστού σχεδίου να αποκαλύπτεται είτε η φυσική απόχρωση είτε το αρχικό χρώμα τους.  

[25] Εικόνες από τις Θρακικές ακτές του Έυξεινου Πόντου, (επιμ. Αναστασία Τούρτα), εκδόσεις ΚΑΠΟΝ, 2011. σελ. 158-163.

[26] Ζωγραφίζοντας το Θείον, σελ. 175.

 

Loading
© 2011 - 2022 ΙΕΡΑ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΣ ΚΙΤΙΟΥ.
Made by