loading...
Εἰς μνήμην πατρός Ἀνανία Κουστένη
eis-mnhmhn-patros-anania-koustenh.jpg

Εἰς μνήμην πατρός Ἀνανία Κουστένη ἐν ᾠδαῖς Ρωμανοῦ Μελωδοῦ

Ιωάννη Κουρεμπελέ
Καθηγητοῦ Δογματικῆς καί Συμβολικῆς Θεολογίας ΑΠΘ

Ὁ πατήρ Ἀνανίας Κουστένης ἦταν σημεῖο ἀναφορᾶς γιά ὅποιον ἀναζητοῦσε βιβλιογραφικά στοιχεῖα στήν ἑλληνόγλωσση βιβλιογραφία περί Ρωμανοῦ τοῦ Μελωδοῦ.

Μποροῦσε κανείς στή μεταγραφική ἐργασία ἐπί τῶν κοντακίων τοῦ Ρωμανοῦ πού ἐκπόνησε ὁ πατήρ Ἀνανίας νά διακρίνει τόν βιωματικό μεταγραφέα τοῦ μεγάλου Μελωδοῦ.

Στόν πατέρα Ἀνανία ἦταν δυνατό μέ τήν προσέγγισή του αὐτή νά ἐμπνεύσει τήν ἀγάπη του γιά τόν Ρωμανό τόν Μελωδό, ἡ ὁποία εἶναι, ὀφείλω νά νά πῶ, μεταδοτική.

Ἡ γνωριμία μέ τό ἔργο του ἦταν καί γνωριμία μέ τήν ὑπόσταση τοῦ πατρός Ἀνανία. Ἔτσι, ἄν καί ἡ πρόσωπο πρός πρόσωπο γνωριμία μας ἄργησε, ὅταν, ὅμως, συνέβη, μέ τή μεσολάβηση ἀγαπητοῦ μου προσώπου, ἦταν σάν νά ὑπῆρχε μιά «ἀρχαία γνωριμία», πού ἁπλῶς ἔγινε ἐντέλει καί «αὐτοπρόσωπη παρουσία», ὅπως θά ἔλεγε ὁ ἅγιος Ρωμανός ὁ Μελωδός.

Τώρα πιά, πού ἡ ἀγαπημένη του γῆ τῆς Δημητσάνας τόν «χωρᾶ ἀχωρήτως», τό εὐρύ ἔργο του μένει ὡς δυναμική παρακαταθήκη γιά τήν πνευματική παιδεία τῆς ὀρθόδοξης παράδοσης.

Οἱ ἁγιολογικές του ἀναφορές καί συγγραφές εἶναι ἐκτεταμένες καί δηλώνουν τή συνομιλία του μέ τήν ἁγιοπατερική παράδοση σέ μία ἐμπρόσωπη σχέση. Μοῦ ἔκανε ἐντύπωση πού χρησιμοποιοῦσε, κατά τήν ἀναφορά του στούς ἁγίους, χαϊδευτικές ἐκφράσεις.

Ἔτσι, σέ μία ὁμιλία του γιά τόν Ρωμανό τόν Μελωδό, περιγράφοντας τή δράση τοῦ ἁγίου, τόν ἀποκαλεῖ «Ρωμανούλη», κάνοντας αὐθόρμητα τόν γνώστη τοῦ Ρωμανοῦ, ὁ ὁποῖος ὑπέγραφε τά ποιήματά του αὐτοαποκαλούμενος ὡς «ἐλάχιστος» καί «ταπεινός», νά συγκινεῖται.

Δείχνει ἔτσι, ὁ πατήρ Ἀνανίας, τή «διαλειτουργική» παρουσία τοῦ Ρωμανοῦ σέ μία ζωντανή ἱστόρηση πού ἔχει ἁγιακή συγχρονία.

Σαφῶς καί δέν εἶναι χῶρος στό παρόν γραπτό μου νά ἀναλύσω στοιχεῖα ἀπό τό μεταγραφικό ἔργο τοῦ πατρός Ἀνανία γιά τόν ἅγιο Ρωμανό.

Μπορῶ, ὅμως, γνωρίζοντας αὐτή τήν ἐμπρόσωπη σχέση τοῦ μεταγραφέα μέ τό μεταγραφόμενο ρωμανικό κείμενο, ὅπως αὐτή διαφαίνεται σέ ἁπλές κι αὐθόρμητες σημειώσεις τοῦ πατρός Ἀνανία, νά δώσω ἐνδεικτικά παραδείγματα.

Θά ἀναφέρω ὁρισμένες σημειώσεις, ἀφοῦ γράψω ὅτι ὁ πατήρ Ἀνανίας στή μεταγραφή τοῦ ἔργου τοῦ Ρωμανοῦ δέν κάνει σχόλια. Ὅ,τι θέλει νά δεῖ κανείς ἀπό τή μεταγραφική αὐτή προσέγγιση τό βλέπει μέσα στήν ἴδια τή μεταγραφική προσπάθεια.

Ὅμως, τό ὅτι σημειώνει στό τέλος τήν ἁγιολογική του ἀναφορά μέ μία λιτή πρόταση πού στρέφεται στήν ἀπόδοση τῆς κατάστασης πού χαρακτηρίζει τόν ἴδιο τόν πατέρα Ἀνανία, δείχνει ὅτι ἡ προσπάθειά του δέν προσδιορίζεται ἐντέλει ὡς δουλειά ἑνός τεχνικοῦ μεταγραφέα, ἀλλά ἐκείνου τοῦ «φίλου» τοῦ Ρωμανοῦ πού αἰσθάνεται τήν ταπεινότητά του ἀπέναντι στό ἔργο τοῦ ἁγίου πού μεταγράφει.

Πρίν ἀναφερθῶ σέ ὁρισμένα παραδείγματα (ξεφυλλίζοντας τήν ἔκδοση πού πῆρα ὡς δῶρο ἀπό τά χέρια τοῦ πατρός Ἀνανία) θά σημειώσω τόν χαρακτήρα τοῦ προλόγου στό μεταγραφικό αὐτό ἔργο τοῦ ἐκ Δημητσάνας πατρός.

Ὁ πατήρ Ἀνανίας μέσα ἀπό τήν αἴσθηση τοῦ ἁγιακοῦ εἱρμοῦ τῆς ὀρθόδοξης διαχρονίας γράφει γιά τούς ρωμανικούς ὕμνους μέ τά λόγια τοῦ ἁγίου Πορφυρίου: «Ἕνας ἀσκητής καί ἅγιος τῆς ἐποχῆς μας, ὁ γέροντας Πορφύριος Μπαϊρακτάρης, πού ἔζησε μεταξύ Ἀθηνῶν καί Ἁγίου Ὄρους, ἔλεγε πώς “Ὁ Ρωμανός ἦταν ὅλος μέσα στή χάρη καί ὅ,τι ἔγραψε εἶναι τέλειο”» (βλ. Ρωμανοῦ Μελωδοῦ Ὕμνοι, Α΄, Ἀθήνα 2011, σ. 11. Ὁ πρόλογος αὐτός ὑπογράφεται τόν Μάρτιο τοῦ 2011).

Ὁ ἴδιος ὁ πατήρ Ἀνανίας πιό κάτω σημειώνει γιά τόν ἅγιο Ρωμανό: «Ὁ Ρωμανός εἶναι μία ἀποκάλυψη. Στό διάβα τῶν αἰώνων ἐμέθυσε πολλούς. Μεγάλος μάστορας τοῦ λόγου καί ἅγιος τοῦ Θεοῦ. Ἄνθρωπος ἀγάπης καί ταπείνωσης. Καθώς διαβάζουμε τούς Ὕμνους του, νοιώθουμε στ’ ἀλήθεια πώς μᾶς πιάνει ἀπό το χεράκι καί πολύ ἁπαλά καί στοργικά μᾶς πηγαίνει ἐκεῖ ὅπου θέλει. Κι ἐμεῖς χαιρόμαστε κι ἀφηνόμαστε σ’ ἐκεῖνον. Καί τρυγᾶμε ἀχάλαστες χαρές κι ἀλλάζει λίγο-λίγο ἡ ζωή μας» (Ὅπ. παρ., σ. 12).

Τή «μετάφρασή» του ἐν προκειμένῳ τή χαρακτηρίζει, ὁ πατήρ Ἀνανίας, ὡς «φτωχή» καί «βοηθητική», ὑπογράφοντας ὡς ἑξῆς: «Ἀρχιμανδρίτης Ἀνανίας Κουστένης ὁ τάχα καί μεταφραστής» (ὅπ. παρ.).

Ἄς πᾶμε, ὅμως, στίς σημειώσεις του στό τέλος τῆς μεταγραφῆς τῶν κοντακίων, γιά νά δοῦμε τή σύνδεση αὐτῶν τῶν πραγμάτων. Στόν πρῶτο ὕμνο, γιά τή Γέννηση τοῦ Χριστοῦ, γράφει: «Δ΄ ἀναθεώρησις, ἐπερατώθη τήν 3ην Αὐγούστου 1986, Κυριακή ὥρα 1 μ.μ. Ἔκαμα Θεία Λειτουργία καί κήρυγμα ἐν Οἰνοφύτοις. Ρωμανέ μου, μνήσθητι καί ἐλέησον ὡς οἶδας… Ὁ χειρότερος φίλος σου» (ὅπ. παρ., σ. 33).

Διαπιστώνει κανείς, ἐνώπιον, μάλιστα, καί τῆς δηλωμένης ἀπό τόν ἅγιο Πορφύριο «τελειότητας» τοῦ ρωμανικοῦ ἔργου, ὅτι ὁ πατήρ Ἀνανίας γίνεται πολλαπλῶς ἀναθεωρητής τῆς δικῆς του μεταγραφῆς. Φαίνεται ἡ διαρκής ἀγωνία του ἐνώπιον τοῦ ἔργου πού ἔχει μπροστά του καί ἀπευθύνεται ὁ ἴδιος ἐμπρόσωπα στόν ἅγιο Μελωδό.

Ἡ ἔκφραση «Ὁ χειρότερος φίλος σου» πρός τόν Ρωμανό, δείχνει ὅτι ὁ πατήρ Ἀνανίας περνᾶ, ὄχι ἀλύπως, ἀπό τήν εὐθύνη του πρός τόν ἀναγνώστη (μέ τή Δ΄ ἀναθεώρηση) στήν εὐθύνη ἀπέναντι στόν ἴδιο τόν ἅγιο Ρωμανό. Ὁ μεταγραφέας πατήρ Ἀνανίας ἀγωνίζεται ἐν προκειμένῳ τόσο ἐνώπιον τοῦ ἀναγνώστη, ὅσο καί ἐνώπιον τοῦ ἁγίου, στόν ὁποῖο παρουσιάζεται ὡς «ὁ χειρότερος φίλος του».

Τό πνεῦμα μιᾶς τέτοιου εἴδους «χειρότερης φιλίας», στήν ὁποῖα ὁ ζητῶν τή φιλία τῶν ἁγίων συνεχῶς «αὐτοαναθεωρεῖται» (καί) ἐνώπιον τῶν ἀναγνωστῶν-γνωστῶν του εἶναι χαρακτηριστικό μιᾶς δυναμικῆς διαπροσωπικῆς σχέσης. Καί στόν β΄ ὕμνο στή Γέννηση τοῦ Χριστοῦ, ὅπου δεσπόζει ὁ διάλογος τῆς Θεοτόκου μέ τό Προπατορικό Ζεῦγος καί μέ τόν Χριστό, ὁ πατήρ Ἀνανίας γράφει ὅτι: «Ἡ παροῦσα Δ΄ ἐπεξεργασία ἔλαβε τέλος τήν 12ην Ἰουλίου 1986, ἡμέρα Σάββατον, ὥρα 10 τό πρωί. Ρωμανέ μου μνήσθητι…» (ὅπ. παρ., σ. 49).

Σαφῶς καί θά ἦταν δυνατό νά ἀσχοληθεῖ κανείς ἐκτενέστερα μέ τίς ἀναφορές αὐτές τοῦ πατρός Ἀνανία στό ἔργο του γιά τόν Ρωμανό, ὅμως θά ξέφευγε μία τέτοια ἀναφορά ἐδῶ ἀπό τό πλαίσιο τοῦ χώρου πού ζητᾶ ἡ προκείμενη γραφή μου.

Ἔτσι, θά περιοριστῶ στό νά κλείσω μέ τόν τρίτο ὕμνο τῆς ἔκδοσης (στά ἅγια νήπια), ὅπου γράφει ὁ πατήρ Ἀνανίας ὡς ἑξῆς: «Δ΄ ἀναθεώρησις ἔλαβε πέρας τήν 11ην Αὐγούστου 1986, Δευτέραν, ὥραν 1 μ.μ. Ρωμανέ μου, βοήθει μοι τῷ ἀθλίῳ καί παντί τῷ ἀγαπῶντι Σε. Ὕμνος θεσπέσιος ὁ παρών. Δέν δύναμαι νά τόν ἀποδώσω κατ’ ἀξίαν καί τοῦτο μέ λυπεῖ οὐ μετρίως. Συγγνώμη, Ρωμανέ μου. Ἀεί παράστηθί μοι…» (ὅπ. παρ., σ. 69).

Ὁ πατήρ Ἀνανίας τῆς «Συγγνώμης» καί τῆς ἀναθεωρητικῆς «Λύπης» ὑπέρ τῆς πραγματικῆς φιλίας, ζητᾶ τήν παρουσία τοῦ Ρωμανοῦ ἀνεβάζοντας συνεχῶς τόν δείκτη μιᾶς «αὐτοαναθεώρησης» πού ἔχει δυναμικό πνευματικό χαρακτήρα.

Στήν κλίμακα αὐτή δέν νοιάζεται ὁ πατήρ Ἀνανίας ἐντέλει γιά τό «συγγραφικό προφίλ» τοῦ μεταγραφέα, ἀλλά γιά τήν ἴδια τή σχέση του μέ τούς ἁγίους καί τήν ἐν μετανοίᾳ «ἀναθεώρηση» πού παιδαγωγεῖ καί τόν ἀναγνώστη ὑπέρ ἑνός διαρκοῦς ἀγώνα γιά τό καλύτερο.

Ἔτσι, στόν ὕμνο πού ἀναφέρεται «στόν Πρόδρομο, στό Βάπτισμα καί στόν Ἀδάμ» κλείνει ὁ ἐκ Δημητσάνας πατήρ Ἀνανίας ὡς ἑξῆς: «17 Σεπτεμβρίου 1986. Ρωμανέ μου, εὐχαριστῶ σε. Μεῖνον μεθ’ ἡμῶν. Ἀεί χαῖρε…».

Αὐτή ἡ ἐπίμονη ἐκζήτηση τῆς ἐμπρόσωπης παρουσίας τῆς ἁγιότητας στό ἔργο καί τή ζωή τοῦ ἀσκούμενου χριστιανοῦ εἶναι ἐμφανέστατη, πιστεύω, στά ἐνδεικτικά παραδείγματα πού ἀνέφερα ἀπό τίς διδακτικές σημειώσεις τοῦ πατρός Ἀνανία.

«Τῶν ἁγίων ὁ χορός εὗρε πηγήν τῆς ζωῆς καί θύραν Παραδείσου…».

Πηγή: Ιστολόγιο Ρομφαίας

Εις μνήμην πατρός Ανανία Κουστένη