loading...
Μελέτιος Β΄, Μητροπολίτης Κιτίου 1810-1821
meletios-b-ethnomartyras.jpg

ΜΕΛΕΤΙΟΣ Β΄ ΜΗΤΡΟΠΟΛΙΤΗΣ ΚΙΤΙΟΥ Ο ΕΘΝΟΜΑΡΤΥΣ (1810-1821)*

Ἡ περίοδος τῆς Τουρκοκρατίας στὴν Κύπρο ἄρχισε τὸ 1571, διαδεχθεῖσα τὴν περί­οδο τῆς Λατινοκρατίας (Φραγκοκρατίας καὶ Ἑνετοκρατίας), κατὰ τὴν ὁποία ἡ ὀρ­θόδοξη ἐκκλησία στὸ νησὶ περιορίστηκε στὴν προσπάθεια τῶν καθολικῶν νὰ τὴν ὑποτάξουν. Οἱ Ὀθωμανοί, ὅπως συνήθως ἔπρατταν μὲ τὶς περιοχὲς ποὺ κατακτοῦ­σαν, ἀποκατέστησαν τὴν ὀρθόδοξη ἐκκλησία στὸ νησὶ καὶ τῆς παραχώρησαν ὁρισμένα προνόμια, μὲ σκοπὸ νὰ ἐπιτύχουν καλύτερη διοίκηση τῶν ὑπόδουλων.

Γενικά, ὅμως, ὅλη ἡ περίοδος τῆς Τουρκοκρατίας ὑπῆρξε περίοδος αὐθαιρεσίας, ὑπερβασιῶν καὶ βίας· περίοδος ἀπάνθρωπης διοίκησης καὶ ἔσχατου ἐξευτελισμοῦ γιὰ τοὺς δυστυχεῖς ῥαγιάδες. Ὑπ’ αὐτὲς τὶς δύσκολες καὶ πραγματικὰ κρίσιμες γιὰ τὴν ἐπιβίωση τοῦ Γένους συνθῆκες, ἡ ἀνασυσταθεῖσα Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία ἔμελλε νὰ διαδραματίσει τὸν βασικὸ καὶ πρωτεύοντα ῥόλο, ἕναν ῥόλο ἀληθινὰ σωτήριο γιὰ τὸν Ἑλληνισμὸ καὶ τὸν Χριστιανισμὸ τῆς Κύπρου.

Στὰ δύσκολα, λοιπόν, αὐτὰ χρόνια τῆς Τουρκοκρατίας ἡ διαδοχὴ τῶν μητροπολι­τῶν, ὄχι μόνο στὴν Κύπρο, ἀλλά, ὅπου οἱ Ὀθωμανοὶ ἦταν κυρίαρχοι, ἐξαρτᾶτο ἀπὸ πολλοὺς ἐξωγενεῖς παράγοντες. Τὸν Ἰούνιο τοῦ 1810 ὁ Μητροπολίτης Κιτίου, Χρύ­σανθος Α΄, ἐκθρονίστηκε καὶ τὸν διαδέχθηκε ὁ Μελέτιος, μέχρι τότε Ἀρχιμανδρίτης, ὁ ὁποῖος ἦταν συνεργάτης τοῦ Οἰκονόμου Κυπριανοῦ.

Ἀπὸ τὸ σημείωμα στὸ τέλος τοῦ Κώδικος Δ΄ τῆς Μητροπόλεως, γίνεται φανερὸ ὅτι καὶ ὁ Μελέτιος Β΄ κατήγετο ἀπὸ τὴ Μαραθάσα: «… Ἐκ ταύτης (τῆς Μυριανθούσης) ἀρχιερεῖς 4 ὑπῆρξαν τῷ θρόνῳ τούτῳ, ἐξ ὧν …, ὁ δὲ Μελέτιος β΄ ὑπ’ ὀργῆς ἀνάκτου κεφαλικῶς τιμωρηθεὶς σὺν τῶν λοιπῶν αὐτοῦ συναδέλφων …». Ἀπὸ δὲ τὴν τοπικὴ ἐκεῖ παράδοση ὑποστηρίζεται, ἀκόμη πιὸ συγκεκριμένα, ὅτι κατήγετο ἀπὸ τὸν Πεδουλᾶ.

Γιὰ τὴ χειροτονία τῶν Κυπριανοῦ καὶ Μελετίου προέκυψαν πολλὲς δυσκολίες λόγῳ τοῦ ὅτι οἱ ἐκθρονισθέντες δὲν εἶχαν ὑποβάλει κανονικὴ παραίτηση, πράγμα ποὺ ἀποτελοῦσε – σύμφωνα μὲ τοὺς Ἱεροὺς Κανόνες – κώλυμα γιὰ τὴ χειροτονία ἄλλων στὴ θέση τους. Γι’ αὐτὸ τὸ λόγο ἡ χειροτονία τῶν πιὸ πάνω ἀνεβάλλετο συνεχῶς, μέχρις ὅτου τὸ πρόβλημα λύθηκε κατὰ τὸ ἥμισυ μὲ τὸ θάνατο, τὴν 1η Ὀκτωβρίου 1810, τοῦ ἐξορίστου Ἀρχιεπισκόπου Χρυσάνθου στὴν Εὔβοια. Τότε, ὁ παρεπιδημῶν Ἀρχιεπίσκοπος Σιναίου, Κωνστάντιος, δέχθηκε (ἐνῶ προηγουμένως ἠρνεῖτο), ὡς ἐντολοδόχος τοῦ Οἰκουμενικοῦ Πατριαρχείου, νὰ μετάσχει τῆς συνελεύσεως γιὰ τὴν ἐκλογὴ καὶ χειροτονία τοῦ Οἰκονόμου Κυπριανοῦ ὡς νέου Ἀρχιεπισκόπου. Ὁ Κυπριανὸς χειροτονήθηκε στὶς 30 Ὀκτωβρίου 1810 ἀπὸ τὸν Σιναίου, τὸν Κυρηνείας Εὐγένιο καὶ τὸν Τριμυθοῦντος Σπυρίδωνα. Ὁ Κιτίου Μελέτιος Β΄ χειροτονήθηκε στὶς 3 Νοεμβρίου 1810, ἀλλὰ στὴ χειροτονία του δὲν ἔλαβε μέρος ὁ Σιναίου, πιθανώτατα διότι τὴ θεωροῦσε ἀντικανονικὴ ἐφ’ ὅσον δὲν εἶχε παραιτηθεῖ ὁ προκάτοχός του. Ὁ Μελέτιος Β΄ χειροτονήθηκε ἀπὸ τὸν ἤδη Ἀρχιεπίσκοπο Κυπριανὸ καὶ ἕνα ἢ περισσοτέρους ἀπὸ τοὺς Κυπρίους Ἐπισκόπους.

Ἡ χειροτονία, ἀπ’ ὅ,τι φαίνεται στὸν Κώδικα Ε΄ τῆς Μητροπόλεως (ποὺ ἀποτελεῖ τὴ συνέχεια τοῦ Κώδικος Α΄), στοίχισε στὸ Μελέτιο συνολικὰ 18,875 γρ.:

  • Σελ. 15: «αωι΄ ὁκτωμβρίου …(;): κατάστειχον τὰ ὅσα ἔξοδα ἔγιναν τῆς χειρο­τωνίας μας, εἰς χρυσὰ καὶ μανδήλια ὁμοῦ καὶ φλουρίων, εἰς Λευκοσίαν καὶ λάρνακα, σκάλαν καὶ λεμεσόν, δοθέντων φιλοδωρημάτων:…» Ἀκολουθεῖ σχετικὸς κατάλογος γιὰ 6,547 γρόσια.

  • Σελ. 16: «αωι΄ Νοεμβρίου …(;): τὰ ὅσα ἄσπρα ἐδανίσθημεν εἰς τὴν χειροτωνίαν μας:…» Ἀκολουθεῖ σχετικὸς κατάλογος γιὰ 12,328 γρόσια. Σύνολο 18, 875 γρ.

Γιὰ τὴ ζωὴ καὶ τὸ ἔργο τοῦ Μελετίου Β΄ ἐλάχιστα εἶναι γνωστά. Τὸ μόνο γεγονὸς ποὺ εἶναι γνωστὸ εἶναι τὸ ἑξῆς: Τὸ 1819 ἱδρύθηκε στὴ Λεμεσὸ Ἑλληνικὴ Σχολή, διὰ συνδρομῆς τῶν κατοίκων καὶ ἄλλων ἐκτὸς αὐτῆς. Ὁ Κιτίου Μελέτιος Β΄ παρεχώρησε τὸ ἐκεῖ κτίριο τῆς Μητροπόλεως γιὰ νὰ στεγαστεῖ ἡ σχολή. Δόθηκαν ἀπὸ διαφόρους εἰσφορές, μεταξὺ τῶν ὁποίων ὁ Ἀρχιεπίσκοπος Κυπριανὸς ὁ ὁποῖος εἰσέφερεν 6,000 γρ. Δημιουργήθηκε ἐπίσης βιβλιοθήκη γιὰ τὴ σχολή. Διδάσκαλος ἀνέλαβε ὁ Δημήτριος Θεμιστοκλῆς ὁ ὁποῖος εἶχε σπουδάσει στὴ Σχολὴ τῶν Κυδωνιῶν τῆς Μικρᾶς Ἀσίας καὶ μετὰ στὴ φιλολογικὴ Σχολὴ τῆς Σμύρνης. Ἡ σχολὴ αὐτὴ τῆς Λεμεσοῦ λειτούργησε σύμφωνα μὲ τὸ πρόγραμμα τῆς φιλολογικῆς Σχολῆς τῆς Σμύρνης, τῆς ὁποίας σχολάρχης τότε ἦταν ὁ Κωνσταντῖνος Οἰκονόμος ὁ ἐξ Οἰκονόμων. Ἡ σχολὴ διέκοψε τὴ λειτουργία της μετὰ τὰ τραγικὰ γεγονότα τοῦ 1821, ἐνῶ ὁ διδάσκαλος Δημ. Θεμιστοκλῆς μετῴκησε στὴ Λάρνακα.

Ὁ Μελέτιος Β΄ μνημονεύεται – ἄνκαι ὄχι ὀνομαστικά – ἀπὸ τὸν Ἄγγλο στρατιωτικὸ καὶ περιηγητὴ Henry Light, ὁ ὁποῖος ἐπισκέφθηκε τὴν Κύπρο καὶ ἄλλα μέρη τῆς Μέσης Ἀνατολῆς τὸ 1814, μεταξὺ 14 Φεβρουαρίου καὶ 2 Νοεμβρίου. Περιγράφο­ντας τὴν παραμονὴ του στὴ Λάρνακα, λέγει μεταξὺ ἄλλων καὶ τὰ ἑξῆς: «Ἡ Λάρ­νακα ἔχει δυὸ ἢ τρεῖς πλατεῖς δρόμους, καὶ ἕνα τζαμὶ (διακρίνει τὴ Λάρνακα ἀπὸ τὴ Σκάλα). Οἱ κυριότεροι ἀπὸ τοὺς λεβαντίνους καὶ τοὺς φράγκους κατοικοῦν σὲ μεγάλες κατοικίες στὰ ἔξω τῆς πόλης· μεταξὺ τῶν πιὸ ἀξιόλογων ἀπὸ αὐτὲς εἶναι τὸ μέγαρο τοῦ Ἀρχιεπισκόπου τῆς Κύπρου (ἐννοεῖ τὸν Μητροπολίτη τῆς πόλης, τὸν ὁποῖο κακῶς ἐξελάμβανε ὡς τὸν Ἀρχιεπίσκοπο), ὅπου, κατὰ τὴ διάρκεια τῆς παραμονῆς μου στὴ Λάρνακα πῆγα, μὲ τὴν εὐκαιρία κάποιας τελετῆς, γιὰ νὰ ὑποβάλω τὰ σέβη μου. Ὅλοι οἱ φράγκοι καὶ λεβαντίνοι ἦταν συγκεντρωμένοι ἐκεῖ … Προσφέρθηκαν καφὲς καὶ ἀναψυκτικά· καθὼς ὅμως ὁ Ἀρχιεπίσκοπος [=Μητροπολίτης] εἶχε ξαφνικὰ ἀσθενήσει μόνο λίγοι ἀπὸ τοὺς κυριότερους ἐπισκέπτες ὁδηγήθηκαν κοντά του, μεταξὺ τῶν ὁποίων ἤμουν κι ἐγώ. Ἦταν ξαπλωμένος σὲ μιὰ ἐπίσημη ὁλοκόκκινη κλίνη, φορώντας ὅλη τὴ στολή του· καὶ ἂν τὸ μῆκος τῆς γενειάδας σκοπὸν εἶχε νὰ προσθέσει ἀξιοπρέπεια, ἡ δική του θὰ πρέπει νὰ ἀφέθηκε νὰ αὐξηθεῖ γι’ αὐτὸ τὸ σκοπό. Μιλοῦσε μόνο ρωμαίικα [=ἑλληνικά], ἀλλὰ μοῦ ἔκαμε μερικὲς ἐρωτήσεις μὲ τὴ βοήθεια τοῦ ἀνεψιοῦ του ὁ ὁποῖος σπούδαζε ἰατρικὴ στὴν Πάδουα γιὰ μερικὰ χρόνια, καὶ φαινόταν ἕνας εὐφυὴς νεαρός, γεμάτος ζῆλο γιὰ τὴν ἐπιστήμη, φανερὰ δυσαρεστημένος ἀπὸ τὸ γεγονός ὅτι καταδικάστηκε νὰ θάψει τὸν ἑαυτό του σ’ ἕνα τέτοιο μέρος ὅπως ἡ Κύπρος ὅπου – μοῦ εἶπε μ’ ἕνα ἀναστεναγμό – θὰ ἀναγκαστεῖ σ’ ἕνα ἢ δυὸ χρόνια νὰ μονιμοποιήσει τὴ διαμονή του».

Ὁ Μελέτιος Β΄ μνημονεύεται καὶ σὲ ἐπιγραφὴ ἐπὶ μεγάλης τετραγωνισμένης πέ­τρας ἡ ὁποία φυλάττεται στὸν μητροπολιτικὸ ναὸ Σωτῆρος καὶ ἡ ὁποία σχετίζεται μὲ τὴν κατασκευὴ τοῦ προαυλίου τοῦ ναοῦ: «Οἰκοδομὴ Σῶτερ τῶν θείων προαυλί­ων ἐπὶ Μελετίου δευτέρου Ἀρχιθύτου Κιτίου ὑπὸ ἐπιτρόπων ἐτελέσθη εὐσεβῶν κ… ναὶ μὴν καὶ πιστῶν καὶ δούλων σου ἀξίων, Εὐαγγέλη, Πιεράκη τε Μαρκαντώνη εὐπρεπείας ζηλωτῶν τοῦ ναοῦ Σοῦ τοῦ Θεοῦ, οὓς πανοικεὶ φύλαττε ἐκ βλάβης καὶ κινδύνων καὶ τῆς βασιλείας σου ἀξίωσον τῆς οὐρανίου. 1818 Ἀπριλίου ε΄». Στὴν ἐπαργυρωμένη εἰκόνα τοῦ ἁγ. Γεωργίου στὴν ἱ. μονὴ Ἁγ. Γεωργίου τοῦ Κοντοῦ, ἄλλη ἐπιγραφὴ ἀναφέρει ὅτι ἡ ἐπαργύρωση τῆς εἰκόνας ἔγινεν «ἐπὶ Ἀρχιθύτου Κυρίου Μελετίου, 1818». Ἐπίσης, στὴ σελ. 4 τοῦ ὑπ. ἀρ. 33 (παλαιὸς ἀρ. 54) Χειρογράφου τῆς Μ. Κιτίου (Εὐστρατίου Ἀργέντου, Περὶ τοῦ Κυριακοῦ Δείπνου, κατὰ Λατίνων), ὑπάρχει ἡ ἑξῆς σημείωση: «Τὸ παρὸν βιβλίον ἦναι τοῦ ἁγιοτάτου πατρὸς ημὸν κιτίου κυρίου μοι κυρίου μελετίου καὶ ὁς πιος [=ὅποιος] τὸ ἀποξαινῶση νὰ ἦναι ἀφορισμένος: 1814 δεκεμβρίου 25». (Τὸ σημείωμα βέβαια δὲν ἀνήκει στὸν Μελέτιο ἀλλὰ σὲ κάποιον ἄνθρωπο τῆς Μητροπόλεως).

Κείμενα τοῦ Μελετίου Β΄ ὑπάρχουν μόνο στὸν Κώδικα Ε΄ καὶ εἶναι, μὲ χρονολογικὴ σειρά, τὰ ἀκόλουθα:

1810 Ὀκτ. καὶ Νοεμβρ.: κατάλογοι ἐξόδων χειροτονίας του (σσ. 15 καὶ 16).

1810 Νοεμβρ. 3: «ἔξωδα κατ’ ὄνομα τῶν τουρκῶν λαρνάκου καὶ σκάλας» (σ. 17).

1810-1811: δαπάνες Μητροπόλεως (σ. 18).

1810: τρία «ἐγκώμια» σὲ Δεσποτικὲς ἑορτὲς (σσ. 5, 6 καὶ 7).

1811 Δεκ. 1: ποσὰ χρημάτων ποὺ δόθηκαν στὸν Ἀρχ/πο Κυπριανὸ (σ. 19).

1818 Ἰαν. 20: κληρονομικὰ καὶ προικοσύμφωνα (σσ. 21-22).

1820 Φεβρ. 16: ἐγκύκλιος τοῦ Μελετίου Β΄ περὶ εξομολογήσεως.

Ὑπογράφοντας ὁ καταγράψας τὴν πιὸ πάνω ἐγκύκλιο ἱεροδιάκονος Ἄνθιμος Μυ­ριανθεύς, προσθέτει ὅτι εἶναι «μαθητὴς τοῦ διδασκάλου κυρίου Φιλοθέου τοῦ ἐκ Λευκάρων». Οἱ ἱστορικοὶ ποὺ ἀσχολήθηκαν μὲ τὴν Παιδεία στὴν Κύπρο κατὰ τὴν περίοδο τῆς Τουρκοκρατίας ἀγνοοῦν τὸν διδάσκαλο Φιλόθεο τῆς δεύτερης δεκαετί­ας τοῦ 19ου αἰώνα. Ἴσως νὰ δίδασκε στὴ Λάρνακα, ἐπὶ ἰδιωτικῆς βάσεως. Ὅτι λειτουργοῦσαν στὴ Λάρνακα, ὑποτυπωδῶς ἔστω, ἰδιωτικὰ σχολεῖα στὰ πρῶτα χρόνια τοῦ 19ου αἰώνα, μαρτυρεῖται ἀπὸ τὸν περιηγητή Hume ὁ ὁποῖος ἐπισκέφθηκε τὴν Κύπρο τὸ 1801.

Στὸν ἱερὸ ναὸ Ἁγίας Ἄννης στὸ ὁμώνυμο χωριὸ τῆς ἐπαρχίας Λάρνακος, σώζεται εἰκόνα τῆς Παναγίας, ἔργο τῆς σχολῆς τοῦ Ἰωάννου Κορνάρου, ἐπιγραφομένη «ἡ Χρυσορωϊάτησσα», στὴν κάτω ἀριστερὴ γωνιὰ τῆς ὁποίας εἰκονίζεται γονυπετὴς ὁ Μελέτιος Β΄, κρατώντας εἰλητάριο στὸ ὁποῖο ἀναγράφεται: «Μνήσθητι Δέσποινα ὑπὲρ ἐμοῦ, τοῦ δούλου σου μελετίου ἀρχιερέως». Στὸ κάτω μέρος τῆς εἰκόνας ὑπάρχει ἄλλη ἐπιγραφὴ μὲ τὰ ἐξῆς: «Δέσποινα ἁγνή, Παρθένε Θεοτόκε, τὸν Δη­μιουργόν βαστάζουσα ὡς βρέφος, σῶζε σὸν πιστόν, Μελέτιον οἰκέτην, Κητιέων καὶ Πρόεδρον Ἀμαθοῦντος. Λύτρωσε αὐτὸν κακῶν συναντιμάτων, ἵνα σε ὑμνεῖ χαρμωσύνως, ὦ Μῆτερ». Εἶναι φανερὸ ὅτι ἡ εἰκόνα ἔγινε κατὰ παραγγελία τοῦ ἴδιου τοῦ Μελετίου Β΄. Πρόβλημα δημιουργεῖ ἡ ἀναγραφομένη ἡμερομηνία ΑΩΔ΄ (1804): τὸ 1804 Κιτίου ἦταν ὁ Χρύσανθος. Πιθανώτατα θὰ ἔπρεπε νὰ ἦταν ΑΩΙΔ΄ (1814), ὁπότε παρελείφθη κατὰ λάθος τὸ Ι. Στὴν εἰκόνα ὁ Μελέτιος παρουσιάζεται λευκοπώγων (πράγμα ποὺ φανερώνει ὅτι ἦταν κάπως ἡλικιωμένος), μὲ μακρυὰ γενειάδα (ποὺ ἐπαληθεύει τὴν περιγραφὴ τοῦ προαναφερθέντος Ἄγγλου περιηγητῆ Henry Light).

Ὁ Κιτίου Μελέτιος Β΄, τελικά, ἔπεσε θῦμα τῆς θηριωδίας τοῦ Τούρκου Κυβερνήτη Κουτσιοῦκ Μεχμέτ. Ἡ Ἑλληνικὴ Ἐπανάσταση τοῦ 1821 ὑπῆρξε τὸ ἔναυσμα γιὰ τὰ τραγικὰ γεγονότα τῆς Κύπρου τοῦ χρόνου ἐκείνου. Ἀφοῦ συνελήφθη μαζὶ μὲ τοὺς ἄλλους Ἀρχιερεῖς, καρατομήθηκε τὴν 9η Ἰουλίου 1821.

Ἡ παράδοση τοῦ χωριοῦ του Πεδουλᾶ, διέσωσε τὴν ἑξῆς λεπτομέρεια: ὅταν ὁ Με­λέτιος συνελήφθη, οἱ συγγενεῖς του ἔσπευσαν καὶ πρόσφεραν ἀρκετὰ χρήματα γιὰ νὰ μὴν τὸν κρεμμάσουν. Ἀλλὰ ὁ δόλιος Κυβερνήτης ἀφοῦ ἔλαβε τὰ χρήματα, ναὶ μὲν δὲν τὸν ἐκρέμμασε, ὅπως εἶχε συμφωνηθεῖ, ἀλλὰ τὸν παρέδωσε νὰ καρατομηθεῖ. Σύμφωνα μάλιστα μὲ τὶς ὑπάρχουσες πληροφορίες, καρατομήθηκε πρῶτος, κι ἀκολούθησαν οἱ συνάδελφοί του. Ὑπῆρξε, λοιπόν, ὄχι μόνο ἐθνομάρτυς, ἀλλὰ καὶ πρωτομάρτυς, τοὐλάχιστον μεταξὺ τῶν Ἀρχιερέων.

*Ἀπόσπασμα ἀπὸ τὸ βιβλίο τοῦ Ἱερομονάχου Σωφρονίου Γ. Μιχαηλίδη, Ἱστορία τῆς Κατὰ Κίτιον Ἐκκλησίας, ἔκδ. Ἱερᾶς Μητροπόλεως Κιτίου, Λάρνακα 1992, σελ. 171-175, ἐλαφρῶς διασκευασμένο.

Δεῖγμα ὑπογραφῆς τοῦ Μητροπολίτου Κιτίου Μελέτιου Β΄ (Κῶδιξ Α΄ Ἱερᾶς Ἀρχιεπισκοπῆς, σελ. 155)

Μελέτιος Β΄ Εθνομάρτυρας