loading...
Η συμβολή του Αρχιεπισκόπου Κυπριανού εις την ιστορίαν του κυπριακού 1821
h-symbolh-tou-arxiepiskopou-kyprianou-1821.jpg

Η συμβολή του Αρχιεπισκόπου Κυπριανού εις την ιστορίαν του κυπριακού 1821

Αρχιμανδρίτου Γεωργίου Χριστοδούλου

Αρχιγραμματέα Ιεράς Συνόδου Εκκλησίας της Κύπρου

Η ισχυρή προσωπικότητα του Αρχιεπισκόπου Κυπριανού διακρίνεται στη λήψη της απόφασης για την ίδρυση Ελληνικής Σχολής στη Λευκωσία (Ιανουαρίου α΄, του έτους 1821). Στα θεμέλια του σημερινού Παγκυπρίου Γυμνασίου, που αποτελεί μετεξέλιξη της Ελληνικής Σχολής, θα πρέπει να αναζητηθεί, επίσης, και το θεμέλιο του κυπριακού διαφωτισμού, που διανύει την ίδια απόσταση, όπως και ο λοιπός ελληνικός διαφωτισμός, μεταξύ των μεγάλων πόλεων, Κωνσταντινουπόλεως, Ιασίου, Σμύρνης, Αθηνών και Πάτμου, με ενδιάμεσο σταθμό την παράδοση των ελληνιστών και ησυχαστών λογίων, κυρίως του Χιακού λειμωναρίου (Μακαρίου του Νοταρά, Νικηφόρου του Χίου, Νείλου του Καλογνώμου, Πολυδώρου του Κυπρίου). Υπό την πατρώαν γην, κάτω από τα θεμέλια της Ελληνικής Σχολής θα πρέπει να αναζητηθεί, επίσης, η ιστορία της Παιδείας ανάμεσα σε θραύσματα αρχαίων αγγείων, βυζαντινών ή μεσαιωνικών τοίχων, τειχών ή νεωτέρων επιγραφών. Όλων αυτών των ιστορικών σπαραγμάτων και ενθυμήσεων του παρελθόντος αψευδείς μάρτυρες καθίστανται εν γενεαίς γενεών οι μαθητόπαιδες του Παγκυπρίου Γυμνασίου, οι οποίοι εισερχόμενοι των προπυλαίων του Σχολείου, με έκπληξη θαυμάζουν και υποκλίνονται σε όσα αναδύονται από τα έγκατα της ελληνίδος γης και φωνής και τέχνης. Η Ιδρυτική Πράξη της Ελληνικής Σχολής που αποτελεί το σημαντικότερο σωζόμενο έγγραφο του Αρχιεπισκόπου Κυπριανού, το οποίο ενυπογράφως καταχωρεί στον Κώδικα Α΄ της Αρχιεπισκοπής, υπενθυμίζει συνεχώς, πόσον υπόχρεως οφείλει να είναι η κυπριακή παιδεία προς τον Αρχιεπίσκοπο Κύπρου Κυπριανό!

Η πνευματική ανύψωση της Εκκλησίας και του ποιμνίου αποτελεί, επίσης, ένα των βασικών του στόχων. Αυτός επιτελείται με την ανοικοδόμηση νέων ναών, ενίσχυση αποσαθρωμένων μονών και εμπλουτισμό τους με ιερά σκεύη, εικόνες και βιβλία. Μάρτυρες αδιάψευστοι, η τροφός μονή της Παναγίας του Μαχαιρά, ο ναός της Χρυσελεούσης Στροβόλου, το παρακείμενο προς αυτήν παρεκκλήσιο του αγίου Γεωργίου, η Μονή του αποστόλου Βαρνάβα στη Σαλαμίνα. Η παρουσία λειτουργικού χαρακτήρα χειρογράφων, προϊόντων εκ του περιφήμου αντιγραφικού εργαστηρίου χειρογράφων του εκ Κύπρου Λουκά επισκόπου Μποζέου Ουγγροβλαχίας, οφείλεται κατά μέγιστο μέρος στον Αρχιεπίσκοπο Κυπριανό, καθώς επίσης και η μεταφορά στην Κύπρο λειτουργικών βιβλίων με καταγραμμένο τόπο έκδοσης. «Ἐν ταῖς κλειναῖς Βενετίαις» ή «Ἐνετίησιν», 1795, 1806 κ.ε. αποτελεί αποκλειστική προσφορά του ιδίου.

Οι ιδιόχειρες αφιερωματικές ενθυμήσεις εντός λειτουργικών μηναίων και ιδιαιτέρως εντός των προς λειτουργική χρήση βιβλίων της Μονής του Αποστόλου Βαρνάβα, αποκαλύπτουν την προσπάθεια του Κυπριανού για λειτουργική ανανέωση της Εκκλησίας της Κύπρου. Εκάστου σημειώματος προτίθεται διά μονοκονδυλιάς το μονόγραμμα του αρχιεπισκόπου, και σφραγίζει η διά κινναβάρεως υπογραφή του. Παρατίθεται, επίσης, ιδιοχείρως υπό του Κυπριανού, η ακριβής ημερομηνία αφιερώσεως των λειτουργικών βιβλίων: Φεβρουαρίου α΄, ημέρα μνήμης του αγίου μεγαλομάρτυρος Τρύφωνος προστάτου της γεωργικής τέχνης. Η επίκληση και μόνον του ονόματος του αγίου Τρύφωνος αποδιώκει μακράν των χωραφίων τα θηρία τα βλάπτοντα τα γεννήματα και κυρίως την ακρίδα. Η παρουσία του Κυπριανού στη Μονή του Αποστόλου Βαρνάβα – Μονής δομημένης μέσα στον απέραντο κάμπο της γεωργικής Μεσαορίας – κατά τη συγκεκριμένη ημέρα, υπηρετεί ενδεχομένως μία λειτουργική αναγκαιότητα. Επιτελεί τη Θεία Λειτουργία και τον αγιασμό, ως ορίζει η εκκλησιαστική τυπική διάταξη.

Στην προσπάθειά του ο Κυπριανός να προκαλέσει την εξ ύψους βοήθεια, «κατὰ τῶν φθοροποιῶν τῆς ἀκρίδος θηρίων» εφοδιάζει τους ναούς της νήσου με εικόνες του αγίου Τρύφωνος. Ο άγιος Τρύφων παρίσταται νέος, αγένειος μετά περιλαιμίου και ζώνης επιχρύσου, στο δεξί χέρι φέρει μετά του εσταυρωμένου, φοινικίδα και κλαδευτήρι, στο αριστερό κρατεί χήνα και ειλατάριον επί του οποίου αναγράφεται η ακόλουθη φράση: «Κύριε ὁ Θεός, ἐξαπόστειλον τὸν ἄγγελόν σου τοῦ πατάξαι πᾶν γένος κακούργων θηρίων τῶν ἀδικούντων ἀμπέλους, χώρας καὶ κήπους τῶν δούλων σου». Στη βάση της εικόνας καταγράφεται συνήθως με κεφαλαιογράμματη γραφή κείμενο εξορκιστικού χαρακτήρα κατά των κακίστων θηρίων των αδικούντων αμπέλους, σιτοφόρα και κήπους χρησίμων λαχάνων. Συνήθης επιγραφή της εικόνας είναι: Ο Άγιος Τρύφων ο μεγαλομάρτυς. Αξιοσημείωτη είναι η πληροφορία την οποία καταθέτει ο Ιωάννης Τσικνόπουλλος σχετικά με τον αριθμό των σωζομένων, αλλά και χρονολογημένων εικόνων του Αγίου Τρύφωνος στην Κύπρο. «Ἀπὸ τὰς ἀνὰ τὴν Κύπρον σῳζομένας εἰκόνας τοῦ Ἁγίου Τρύφωνος, τὰς ζωγραφισθείσας εἰς τὸ Ἁγιογραφικὸν ἐργαστήριον τῆς Ἀρχιεπισκοπῆς κατὰ τὰ ἔτη 1820 καὶ 1821 ἔχουν ἀνευρεθεῖ ἑκατὸν δύο … Ἂν εἰς τὰς 102 αὐτὰς συνυπολογίσωμεν ὅσας δὲν ἐπεκάλυψεν ἡ γενομένη ἔρευνα καὶ ὅσας κατέστρεψεν ὁ χρόνος, δυνάμεθα νὰ συμπεράνωμεν ὅτι αἱ ὑπὸ τοῦ ἐθνομάρτυρος εἰς ἱεροὺς ναοὺς ἀκριδοπλήκτων περιοχῶν ἀποσταλεῖσαι ὁμοιόγραφοι εἰκόνες τοῦ ἁγίου Τρύφωνος ἦσαν περισσότεραι τῶν 150. Ἀπὸ αὐτὰς ὅπως φανερώνει ἡ ἐπὶ τῶν ἀποκαλυφθεισῶν χρονολόγησις, τὰ ἓξ δέκατα ἐζωγραφίσθησαν κατὰ τὸ 1820 καὶ τὰ τέσσαρα δέκατα κατὰ τὸ 1821».

Τα στοιχεία τα οποία συνθέτουν τη σχέση του Κυπριανού με την τιμή του αγίου Τρύφωνος είναι τα ακόλουθα:

α) η ημέρα μνήμης του Αγίου Τρύφωνος,

β) η εις λειτουργικήν χρήσιν Ακολουθία του,

γ) η σεπτή εικόνα του μάρτυρα διά της οποίας εκδιώκεται το φθοροποιό θηρίο της ακρίδας. Το τελευταίο στοιχείο παραπέμπει και συνδέεται με το Προτρεπτικό γράμμα του αρχιεπισκόπου Κυπριανού το οποίο αποστέλλεται προς όλους τους κατοίκους της νήσου λίγο χρόνο πριν από την έναρξη της επανάστασης. Το πρωτότυπο έγγραφο έχει απωλεσθεί, το κείμενό του, ωστόσο, σώζεται καταχωρημένο στις σελ. 185-187, του Κώδικος Α΄ της Αρχιεπισκοπής Κύπρου…

Συνοψίζοντας τα βασικά σημεία του προτρεπτικού γράμματος του αρχιεπισκόπου Κυπριανού κατά της ακρίδος, τα συμπεράσματα που εξάγονται είναι τα ακόλουθα:

α) Ο αρχιεπίσκοπος Κύπρου Κυπριανός μεταχειρίζεται διάφορους τρόπους, για να διασκεδάσει τις υποψίες και να κατευνάσει τον θυμό των Τούρκων όσον αφορά την ιδέα της Φιλικής Εταιρείας – για τις ενέργειες της οποίας είναι ενήμερος – και της επικείμενης έκρηξης της επανάστασης.

β) Η κάθοδος των Φιλικών στην Κύπρο δυνατόν να συνέπεσε κατά σκόπιμον συγκυρία με την παραμονή του εθνομάρτυρα στη Μονή του Αποστόλου Βαρνάβα.

γ) Η εορτή, η λειτουργία και ο αγιασμός του Αγίου Τρύφωνος παρουσιάζεται ως πρόφαση και αιτιολογία της επίσκεψης στη Μονή του Αποστόλου Βαρνάβα.

δ) Η αφιέρωση των λειτουργικών βιβλίων αποτελεί πέραν του προσωπικού λόγου τον οποίο καλύτερα από κάθε άλλον γνωρίζει ο Κυπριανός, «ὑπὲρ ψυχικῆς ἡμῶν σωτηρίας», ισχυρό τεκμήριο αποφυγής υποψιών εκ μέρους των Τούρκων και του ηγουμένου της μονής του αποστόλου Βαρνάβα, φίλα διακειμένου προς αυτούς.

ε) Τέλος, το προτρεπτικόν κατά του παμφάγου και ολεθρίου θηρίου γράμμα επι­σφραγίζει όλες τις ανωτέρω πράξεις σε μία προσπάθεια αθώωσης όλων των κινήσεων του Κυπριανού στα μάτια του δυνάστη.

Η γραφίδα του κυπρίου αρχιθύτου παρά την «υποκριτική» επικάλυψη, προδίδεται και αποκαλύπτει ρήματα εθνικού ενθουσιασμού: «ὁσάκις ἀντεπολέμησαν οἱ ἄνθρωποι αὐτοῦ τοῦ θηρίου καὶ κατεδάμασαν τὴν ὁρμήν του μὲ παντοίους τρόπους καὶ κατέλυσαν τὴν δύναμίν του, ἠλευθέρωσαν ὅλην τὴν πατρίδα τους ἀπὸ τὸ παμφάγον θηρίον». Υπό την φράσιν «θηρίον φθοροποιοῦ ἀκρίδος» θα πρέπει να νοηθεί η οθωμανική φρικαλεότητα, γεγονός το οποίο μεταβάλλει το προς πάντας τους κατοίκους της νήσου προτρεπτικόν γράμμα σε επαναστατική προκήρυξη και τούτο μάλιστα λίγα μόνον έτη προ της εκρήξεως της επαναστάσεως.

Κατά τον ίδιο ακριβώς τρόπο ερμηνεύεται το προς τον αρχιεπίσκοπο Κυπριανό από τον Αλέξανδρο Υψηλάντη, αποσταλέν γράμμα: «Μακαριώτατε κρίνω χρέος μου ἀπαραίτητον νὰ εἰδοποιήσω τὴν Ὑμετέραν Μακαριότητα ὅτι ἡ ἔναρξις τοῦ σχολείου ἐγγίζει».

Η Κύπρος, όμως, δέσμια των γεωγραφικών δεδομένων, όσον αφορά εις την γειτνίασή της με τις μικρασιατικές ακτές, εξαντλεί τη συνεισφορά της κατά την «έναρξη του Σχολείου», δηλαδή της ελληνικής επανάστασης, σε εράνους και χρηματικά ποσά. Η εθναρχούσα Εκκλησία της Κύπρου διά του Αρχιεπισκόπου της όχι απλώς αποποιείται τη μύηση στη Φιλική, αλλά και φιλοξενεί φιλικούς στην κρύπτη της Ελληνικής Σχολής, γεγονός το οποίο έμελλε να αποτελέσει το προοίμιο των τραγικών σκηνών που θα επακολουθούσαν …

Η ζωή και η δράση του αρχιεπισκόπου Κυπριανού δεν απετιμήθη επαρκώς λόγω της ένδειας των ιστορικών πηγών. Ο μαρτυρικός, όμως, θάνατός του καταγράφηκε στη μνήμη του λαού του ως δυνατό βίωμα ότι η Εκκλησία του Χριστού εξαρτά την πίστη της όχι επί των Καισάρων και ηγεμόνων, αλλά επί του αίματος του μαρτυρίου, επί του σταυρού όπου καθορίζεται ότι τὸ κατὰ Χριστὸν ἀπολύτως βιῶσαι ἀδύνατον, δυνατὸν ὅμως τὸ ἐν Χριστῷ ἀποθνήσκειν.

Ο Κύπρου Κυπριανός ουχὶ ὡς ἠβούλετο ἀλλ’ ὡς ἠδύνατο, το κατὰ Χριστόν, ως ήτο δυνατόν εβίωσε· ἐν Χριστῷ όμως απέθανε και ἀποθανὼν κατεγράφη εἰς τὴν αἰωνίαν μνήμην τοῦ Θεοῦ.

Πηγή: Παρέμβαση Εκκλησιαστική, Μάιος – Αύγουστος 2021, τεύχος 49ο, σελ. 598-601.

Η συμβολή του Αρχιεπισκόπου Κυπριανού 1821